Het belangrijkste

Een zaadonderzoek (semenanalyse) meet de hoeveelheid sperma en het aantal, de beweeglijkheid, de vitaliteit en de vorm van de zaadcellen. De grenzen op de uitslag zijn de laagste 5% van de waarden bij mannen die binnen een jaar vader werden: een waarde eronder verlaagt de kans, maar is nog geen diagnose van onvruchtbaarheid. Een afwijkende uitslag wordt meestal herhaald.

Semenanalyse uitslag uitleg: wat betekent elke regel?

Elke regel heeft een eigen ondergrens, meestal uit het laboratoriumhandboek van de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO), 6e editie (2021)[1]. Hieronder een verzonnen uitslag van een man van 34 die met zijn partner al 14 maanden probeert zwanger te worden.

Fictief voorbeeld van een uitslag van een semenanalyse (Nederlands formaat)
BepalingUitslagEenheidReferentiewaardeVlag
Onthouding3dagen2-7
Volume2,8ml≥ 1,4
pH7,8≥ 7,2
Concentratie zaadcellen11× 106/ml≥ 16L
Totaal aantal zaadcellen31× 106≥ 39L
Progressief motiel (PR)24%≥ 30L
Totale motiliteit (PR + NP)38%≥ 42L
Vitaliteit61%≥ 54
Normale vormen (morfologie)5%≥ 4
Peroxidase-positieve leukocyten0,4× 106/ml< 1,0
VCM7,4× 106zie toelichting
  1. Onthouding: het aantal dagen zonder zaadlozing vóór het onderzoek. Meestal wordt 2 tot 7 dagen gevraagd[4]; het lab noteert het omdat het volume en aantal verandert.
  2. Concentratie en totaal aantal: de concentratie is het aantal zaadcellen per milliliter; het totaal is concentratie maal volume (11 × 2,8 ≈ 31 miljoen). Beide liggen onder de WHO-grenzen van 16 miljoen/ml en 39 miljoen[2][3]: te weinig zaadcellen, of oligozoöspermie[8].
  3. Motiliteit: progressief motiele zaadcellen zwemmen vooruit; de totale motiliteit telt ook cellen die op hun plaats bewegen. Beide zitten onder hun grens[2].
  4. Vitaliteit en vorm: allebei boven hun grens van 54% en 4%[2][3].
  5. Leukocyten: minder dan 1 miljoen witte bloedcellen per ml is normaal; meer kan wijzen op een ontsteking[4].
  6. VCM: een Nederlandse rekenwaarde: volume × concentratie × percentage progressief motiele zaadcellen / 100[15], hier 2,8 × 11 × 24 / 100 ≈ 7,4 miljoen. Bij een VCM tussen 3 en 10 miljoen en een redelijke kans op zwangerschap adviseert de richtlijn eerst nog minstens 6 maanden zelf te proberen[14].
  7. De uitslag van je eigen lab telt: sommige labs gebruiken nog de oudere grenzen van 2010 (1,5 ml, 15 miljoen/ml, 40% totale motiliteit)[3][4].

Aantal, beweeglijkheid en vorm zeggen meer naast je FSH of testosteron: BloodSense legt elke regel van je uitslag uit en helpt je vragen voor je arts voor te bereiden.

Laat mijn zaadonderzoek uitleggen

Waarvoor dient een zaadonderzoek?

Het onderzoek heeft twee hoofddoelen[4]:

  • Vruchtbaarheid van de man nagaan als je partner na 1 jaar nog niet zwanger is[12]. Ongeveer 1 op de 6 paren krijgt met een vruchtbaarheidsprobleem te maken, en in ongeveer een derde van de gevallen ligt de oorzaak bij de man[13].
  • Controleren of een sterilisatie (vasectomie) gelukt is, meestal 8 tot 16 weken na de ingreep[4]. Je kunt stoppen met andere anticonceptie als één vers monster geen zaadcellen bevat, of hooguit 100.000 onbeweeglijke zaadcellen per ml[6].

Het onderzoek gaat vaak samen met bloedonderzoek, zoals de FSH-waarde en het testosteron.

Wat zijn de normaalwaarden bij een semenanalyse?

Ondergrenzen van de WHO 2021: het 5e percentiel van meer dan 3.500 mannen uit twaalf landen van wie de partner binnen 12 maanden zwanger werd[2]. Miljoen/ml wordt ook geschreven als 106/ml.

Ondergrenzen voor sperma (WHO 2021), met bron per regel
ParameterOndergrensOudere grens (WHO 2010)Bron
Volume1,4 ml1,5 mlWHO 2021 via Boitrelle[3]
Concentratie16 miljoen/ml15 miljoen/mlCampbell (WHO-gegevens)[2]
Totaal aantal39 miljoen per zaadlozing39 miljoenWHO 2021 via Boitrelle[3]
Progressieve motiliteit30%32%Campbell[2]
Totale motiliteit42%40%Campbell[2]
Vitaliteit54%58%WHO 2021 via Boitrelle[3]
Normale vormen4%4%Campbell[2]
pH7,2 tot 8,0-MedlinePlus[4]
Leukocytenonder 1 miljoen/ml-MedlinePlus[4]
Vloeibaar wordenbinnen 15-30 minuten-MedlinePlus[4]

Deze grenzen scheiden vruchtbare en onvruchtbare mannen niet[2]. In een Amerikaans onderzoek bij 1.461 mannen overlapten beide groepen sterk voor aantal, beweeglijkheid en vorm, en geen enkele waarde voorspelde op zichzelf de vruchtbaarheid[5]. Ook de Nederlandse richtlijn noemt geen duidelijk afkappunt tussen vruchtbaar en verminderd vruchtbaar[13].

Wat betekent een slechte uitslag van het zaadonderzoek?

Op een uitslag kunnen woorden staan als oligozoöspermie (weinig zaadcellen), azoöspermie (geen zaadcellen)[8] of asthenozoöspermie (slechte beweeglijkheid). Het WHO-handboek van 2021 gebruikt de meeste van deze woorden niet meer: een waarde onder een grens is op zichzelf geen diagnose[3]. Van vaak naar zelden:

  • Vaak Een monster dat niet representatief is: te korte onthouding, een deel van het zaad niet opgevangen, of te lang onderweg[4]. Ouder dan 1 uur, of te warm of te koud bewaard, en het onderzoek heeft geen zin meer[12].
  • Vaak Recente koorts: tot 12 weken na koorts kan de zaadkwaliteit minder zijn[12]; in een onderzoek daalde de concentratie met ongeveer een derde[7].
  • Vaak Spataderen bij de zaadbal (varicokèle): die verwarmen de zaadbal; de meest voorkomende oorzaak van weinig zaadcellen, bij ongeveer 40% van de mannen met vruchtbaarheidsproblemen[8].
  • Mogelijk Leefstijl en gewicht: roken, veel alcohol, drugs, lang veel warmte en overgewicht[10][12], en schadelijke stoffen zoals lood, verf en landbouwgif[12]. Zie onze BMI-tabel.
  • Mogelijk Medicijnen en hormonen: anabole steroïden, sulfasalazine en chemotherapie[9], en bijvoorbeeld medicijnen tegen depressie of hoge bloeddruk[12].
  • Mogelijk Een hormoonprobleem: laag testosteron (hypogonadisme), een te hoog prolactine, schildklierproblemen of slecht geregelde diabetes[8][10]. De LH-waarde en FSH helpen een probleem in de zaadbal te onderscheiden van een probleem in de hypofyse.
  • Mogelijk Een eerdere of huidige infectie: een ontsteking van de zaadbal door de bof, gonorroe of chlamydia[8]. Meer dan 1 miljoen leukocyten/ml kan op een infectie wijzen[4]; zie ook prostatitis.
  • Zelden Erfelijke oorzaken: het syndroom van Klinefelter en andere chromosoomafwijkingen[8], of taaislijmziekte[4].
  • Zelden Een afsluiting of zaad dat de verkeerde kant op gaat: problemen met het transport van zaadcellen verklaren 10 tot 20% van de mannelijke onvruchtbaarheid[8]; zaad kan ook terugstromen in de blaas (retrograde ejaculatie)[10]. Helemaal geen zaadcellen verklaart ongeveer 15% van de mannelijke onvruchtbaarheid[8].

Hoe verder: is de uitslag niet goed, dan wordt het onderzoek na een paar weken herhaald en telt de beste uitslag. Blijft de kwaliteit onvoldoende, dan verwijst de huisarts je naar de gynaecoloog[12].

Wat kan de uitslag van een spermatest beïnvloeden?

Nuchter zijn is niet nodig. Controleer voordat je het potje inlevert:

  • Geen zaadlozing in de 2 tot 7 dagen vooraf, zoals je lab vraagt[4].
  • Geen glijmiddel of speeksel: dat kan zaadcellen beschadigen[4]. Vang het zaad niet op in een condoom: daar zit vaak iets in dat zaadcellen doodt[12].
  • Vang alles op en meld het als er iets verloren ging[4].
  • Breng het potje binnen 1 uur naar het lab, in een binnenzak of broekzak zodat de temperatuur goed blijft[12].
  • Meld recente koorts[12] en het gebruik van testosteron, anabole steroïden of andere medicijnen[9].

Wanneer moet ik met mijn uitslag naar de huisarts?

Wanneer naar de dokter

  • Spoed: bel 112 of ga naar de spoedeisende hulp bij plotselinge, hevige pijn in een zaadbal, pijn met misselijkheid of braken, of pijn of zwelling die langer dan een uur aanhoudt na een klap tegen de balzak[11].
  • Binnen 24 tot 48 uur (buiten kantoortijd de huisartsenpost), eerder als het erger wordt: koorts met een warme, rode of pijnlijke balzak, een knobbel in de balzak, of contact met iemand met de bof[11].
  • Bij je volgende afspraak bij een waarde onder de grens, geen zaadcellen, nog zaadcellen na een sterilisatie of 1 jaar proberen zonder zwangerschap[4][12].

Vragen voor je huisarts of specialist

  1. Welke grenzen gebruikt mijn lab: die van de WHO uit 2010 of uit 2021?
  2. Wat is mijn VCM en hoe groot is onze kans op zwangerschap volgens de tabel?
  3. Wanneer moet het onderzoek herhaald worden?
  4. Heb ik bloedonderzoek naar FSH, LH en testosteron nodig, of onderzoek naar een varicokèle?

Veelgestelde vragen

Hoeveel zaadcellen heb je nodig om zwanger te worden?

Daar is geen vast getal voor. Mannen onder de WHO-grenzen worden vader, en mannen erboven kunnen onvruchtbaar zijn[5]. Is de zaadkwaliteit iets minder, dan kan je partner nog steeds zwanger worden, alleen is de kans kleiner[12].

Is een spermatest voor thuis betrouwbaar?

Een thuistest meet vooral het aantal zaadcellen, soms ook de beweeglijkheid. Hij geeft minder informatie dan een volledige semenanalyse[4].

Is "geen zaadcellen gezien" na een vasectomie de eindeuitslag?

Eén vers monster zonder zaadcellen, of met hooguit 100.000 onbeweeglijke zaadcellen per ml, is genoeg om met andere anticonceptie te stoppen[6]. Worden er nog zaadcellen gevonden, dan wordt de test herhaald tot het monster schoon is[4].

Verwante onderzoeken en pagina's

Bronnen

  1. World Health Organization. WHO laboratory manual for the examination and processing of human semen. 6th ed. Geneva: WHO; 2021. who.int (geraadpleegd op 13 november 2026)
  2. Campbell MJ, Lotti F, Baldi E, et al. Distribution of semen examination results 2020 - A follow up of data collated for the WHO semen analysis manual 2010. Andrology. 2021;9(3):817-822. doi:10.1111/andr.12983 (geraadpleegd op 13 november 2026)
  3. Boitrelle F, Shah R, Saleh R, et al. The Sixth Edition of the WHO Manual for Human Semen Analysis: A Critical Review and SWOT Analysis. Life (Basel). 2021;11(12):1368. doi:10.3390/life11121368 (geraadpleegd op 13 november 2026)
  4. MedlinePlus. Semen Analysis. US National Library of Medicine. medlineplus.gov (geraadpleegd op 13 november 2026)
  5. Guzick DS, Overstreet JW, Factor-Litvak P, et al. Sperm morphology, motility, and concentration in fertile and infertile men. N Engl J Med. 2001;345(19):1388-1393. doi:10.1056/NEJMoa003005 (geraadpleegd op 13 november 2026)
  6. Sharlip ID, Belker AM, Honig S, et al. Vasectomy: AUA guideline. J Urol. 2012;188(6 Suppl):2482-2491. doi:10.1016/j.juro.2012.09.080 (geraadpleegd op 13 november 2026)
  7. Carlsen E, Andersson AM, Petersen JH, Skakkebaek NE. History of febrile illness and variation in semen quality. Hum Reprod. 2003;18(10):2089-2092. doi:10.1093/humrep/deg412 (geraadpleegd op 13 november 2026)
  8. Eunice Kennedy Shriver National Institute of Child Health and Human Development. What are some possible causes of male infertility? nichd.nih.gov (geraadpleegd op 13 november 2026)
  9. NHS. Infertility: causes. nhs.uk (geraadpleegd op 13 november 2026)
  10. MedlinePlus. Infertility. Medical Encyclopedia. US National Library of Medicine. medlineplus.gov (geraadpleegd op 13 november 2026)
  11. MedlinePlus. Testicle pain. Medical Encyclopedia. US National Library of Medicine. medlineplus.gov (geraadpleegd op 13 november 2026)
  12. Thuisarts.nl (NHG). Ik wil mijn zaad laten onderzoeken. thuisarts.nl (geraadpleegd op 13 november 2026)
  13. Nederlandse Vereniging voor Obstetrie en Gynaecologie (NVOG). Richtlijn Mannelijke subfertiliteit: startpagina. Richtlijnendatabase, 30-04-2026. richtlijnendatabase.nl (geraadpleegd op 13 november 2026)
  14. NVOG. Richtlijn Mannelijke subfertiliteit: module ART. Richtlijnendatabase, 30-04-2026. richtlijnendatabase.nl (geraadpleegd op 13 november 2026)
  15. NVOG. Richtlijn Semenanalyse, versie 1.0, 2011. nvog.nl (geraadpleegd op 13 november 2026)
  16. Rijksoverheid. Moet ik de huisartskosten zelf betalen? rijksoverheid.nl (geraadpleegd op 13 november 2026)

Deze pagina geeft algemene informatie over het zaadonderzoek. Ze vervangt niet het advies van een arts die je voorgeschiedenis en het onderzoek van je partner kent.