De bof is een besmettelijke virusziekte die vooral bekend is van de dikke, opgezwollen wangen die ze kan geven, doordat de speekselklieren ontstoken raken. Vroeger was de bof een gewone kinderziekte. Volgens het RIVM kreeg tot 1987 ongeveer 85% van de mensen in Nederland als kind de bof. Sinds de vaccinatie in dat jaar in het Rijksvaccinatieprogramma kwam, komt de ziekte bijna niet meer voor. Toch zijn er nog af en toe uitbraken, onder meer onder gevaccineerde studenten die veel contact met elkaar hebben. De meeste mensen zijn binnen een week of twee weer helemaal beter, al kan de bof soms ernstige complicaties geven. In dit artikel lees je wat de bof is, welke symptomen erbij horen, hoe het zich verspreidt, op welke complicaties je moet letten, hoe de diagnose wordt gesteld en wat helpt, hoe de BMR-vaccinatie beschermt en wat nieuw onderzoek zegt over waarom uitbraken nog steeds voorkomen.

Wat is de bof?

De bof is een infectie met het bofvirus, een paramyxovirus, waarbij vooral de speekselklier bij het oor ontstoken raakt. Artsen noemen die ontsteking parotitis: een zwelling van de oorspeekselklieren (parotis), de grootste speekselklieren, die net onder en voor de oren liggen. Daardoor krijg je het klassieke beeld van bolle wangen en een gevoelige, gezwollen kaak, meestal aan één of beide kanten.

De bof gaat makkelijk over van mens op mens en kwam vroeger veel voor bij kinderen, maar door vaccinatie is de ziekte veel zeldzamer geworden. Ze is niet verdwenen: er komen nog steeds groepjes gevallen voor, vooral waar mensen dicht op elkaar leven. Het RIVM noemt een grote epidemie in 2007 tot 2009 onder kinderen die vanwege hun geloof niet gevaccineerd waren, en een toename tussen 2009 en 2013, vooral onder gevaccineerde studenten. Veel infecties verlopen mild. Volgens het RIVM krijgt meer dan de helft van de kinderen onder de 2 jaar zelfs geen klachten, en ook gevaccineerde mensen merken vaak weinig. Daardoor is de ziekte soms lastig te herkennen.

Wat zijn symptomen van de bof?

De bof begint meestal met koorts, gevolgd door één of twee dikke, pijnlijke wangen door ontstoken speekselklieren. Klachten verschijnen meestal 16 tot 18 dagen na besmetting, met een spreiding van ongeveer 12 tot 25 dagen; het RIVM spreekt van 2 tot 3 weken. Vaak heb je eerst een paar dagen algemene klachten voordat de typische zwelling ontstaat.

Fase	Typische klachten
Eerste klachten	Koorts (38 °C of hoger), hoofdpijn, spierpijn, moeheid, weinig eetlust en soms verkoudheidsklachten
Kenmerkend teken	Pijnlijke, gezwollen speekselklieren met bolle wangen en een gevoelige kaak; vaak ook oorpijn

De zwelling doet vooral pijn als je je mond opendoet, en kauwen en slikken kunnen pijn doen, omdat ook de speekselklieren onder je tong en in je keel dik kunnen worden. De zwelling kan eerst aan één kant zitten en later aan de andere. Volgens het RIVM verdwijnt de dikke wang na ongeveer een week, samen met de andere klachten. De meeste mensen zijn met rust en eenvoudige zorg binnen één tot twee weken hersteld. Omdat de vaccinatie het ziektebeeld heeft veranderd, hebben sommige gevaccineerde mensen mildere klachten of een zwelling die makkelijk over het hoofd wordt gezien. Dat is een van de redenen waarom de bof zich nog ongemerkt kan verspreiden.

Kan een volwassene de bof krijgen?

Ja, ook volwassenen kunnen de bof krijgen, zelfs als ze gevaccineerd zijn. Volgens het Rijksvaccinatieprogramma worden gevaccineerde mensen wel minder ernstig ziek. Complicaties zoals een ontsteking van de zaadballen komen bij volwassenen vaker voor dan bij kinderen.

Hoe krijg je de bof?

Je krijgt de bof door het bofvirus, dat zich verspreidt via druppeltjes speeksel en slijm uit neus en keel. Het gaat van mens op mens via hoesten, niezen en praten, maar ook via het delen van bekers of bestek en nauw contact zoals zoenen. Het RIVM noemt ook handen en speelgoed. Daarom ontstaan uitbraken vooral in drukke omgevingen met veel contact, zoals scholen, studentenhuizen, sportteams en gezinnen.

Iemand met de bof is besmettelijk vanaf ongeveer twee dagen voordat de zwelling begint tot ongeveer vijf dagen erna. Je kunt het virus dus al doorgeven voordat je weet dat je ziek bent; het RIVM schrijft dat je enkele dagen voor de klachten al anderen kunt besmetten. Omdat de bescherming van de vaccinatie na vele jaren kan afnemen, kunnen uitbraken ook voorkomen in groepen waarin bijna iedereen gevaccineerd is, vooral onder jongvolwassenen jaren na hun prikken als kind.

Is de bof ernstig? Complicaties van de bof

Meestal niet: de meeste gevallen van bof gaan over zonder blijvende gevolgen, maar soms geeft de infectie ernstige complicaties, vaker bij volwassenen dan bij kinderen. Bij mannen na de puberteit kan de bof een pijnlijke ontsteking van een zaadbal (orchitis) geven. Thuisarts schrijft dat je die pijn ook onder in je buik kunt voelen en dat een man daardoor heel soms onvruchtbaar kan worden. Bij vrouwen kan de bof een ontsteking van de eierstokken (oöforitis) geven, met pijn links of rechts onder in de buik; onvruchtbaarheid daardoor komt bijna niet voor. Andere zeldzame complicaties zijn een ontsteking van de vliezen rond de hersenen en het ruggenmerg (hersenvliesontsteking), zelden van de hersenen zelf, een ontsteking van de alvleesklier en soms blijvende doofheid aan één oor. Volgens het RIVM geeft de bof bij ongeveer 4 tot 10 van de 1000 patiënten een hersenontsteking, vooral bij jonge kinderen, en meestal loopt dat goed af.

Omdat een klein deel van de complicaties het zenuwstelsel raakt, moet je bij hevige hoofdpijn, een stijve nek, verwardheid of stuipen tijdens de bof direct je huisarts of de huisartsenpost bellen, en bij levensgevaar 112. Als je de overlap kent met aandoeningen zoals de ontstoken hersenvliezen bij hersenvliesontsteking, begrijp je waarom deze alarmsignalen serieus worden genomen.

Hoe wordt de bof vastgesteld?

De huisarts herkent de bof meestal aan de typische zwelling van de speekselklieren, samen met mogelijke besmetting en je vaccinatiestatus. Als bevestiging nodig is, vooral tijdens uitbraken of bij gevaccineerde mensen met milde klachten, wordt laboratoriumonderzoek gedaan. In Nederland moet de huisarts de bof volgens het RIVM melden bij de GGD; laat het je huisarts daarom altijd weten als je denkt dat jij of je kind de bof heeft, ook bij weinig klachten.

De belangrijkste bevestigende test is een moleculaire RT-PCR-test op een wattenstaafje uit de mond bij de aangedane klier, bij voorkeur afgenomen binnen een paar dagen na het begin van de zwelling. Bloedonderzoek naar antistoffen kan ook helpen: het ene type (IgM) wijst op een recente infectie, het andere (IgG) op een eerdere infectie of vaccinatie. Een negatieve test sluit de bof niet altijd uit, vooral niet bij gevaccineerde mensen. Een enzym in het bloed, amylase, kan verhoogd zijn door de ontsteking van de speekselklieren. Als je weet hoe je markeringen en referentiewaarden op je labuitslag leest, kun je deze uitslagen beter volgen.

Wat moet je doen als je de bof hebt?

Er is geen medicijn tegen het bofvirus, dus de behandeling is gericht op het verlichten van klachten terwijl je lichaam het virus zelf opruimt. Het RIVM schrijft dat je zo nodig pijnstillers zoals paracetamol kunt nemen tegen de pijn. Rust, genoeg drinken en paracetamol tegen koorts en pijn helpen bij de klachten van koorts en de dikke wangen. Warme of koude kompressen op de gezwollen klieren kunnen verlichting geven, en zacht eten waar je weinig voor hoeft te kauwen is makkelijker.

Omdat de bof besmettelijk is, kun je het best thuisblijven en contact met anderen beperken zolang je besmettelijk bent, tot ongeveer vijf dagen na het begin van de zwelling. Volg daarbij het advies van je huisarts of de GGD. De meeste mensen zijn binnen één tot twee weken volledig hersteld. Krijg je ernstige klachten, zoals hevige hoofdpijn, een stijve nek, hevige buikpijn of, bij mannen, flinke pijn en zwelling van een zaadbal, neem dan contact op met je huisarts, omdat dit op een complicatie kan wijzen.

Bof voorkomen met de BMR-vaccinatie

De beste bescherming tegen de bof is de BMR-prik, die beschermt tegen bof, mazelen en rodehond. In Nederland krijgen kinderen deze vaccinatie via het Rijksvaccinatieprogramma op de leeftijd van 14 maanden en 3 jaar. Volgens het Rijksvaccinatieprogramma is na 1 prik 95% van de kinderen beschermd en na 2 prikken 99%. Amerikaanse cijfers van de CDC, die naar het voorkomen van ziekte in de praktijk kijken, liggen lager: ongeveer 78% na één dosis en 88% na twee doses. De bescherming specifiek tegen de bof kan na vele jaren afnemen, en daarom kunnen uitbraken voorkomen onder gevaccineerde jongvolwassenen. Toch hebben gevaccineerde mensen die de bof krijgen meestal mildere klachten en minder complicaties.

Tijdens uitbraken kunnen gezondheidsdiensten in sommige landen een extra, derde BMR-prik aanraden voor mensen met een verhoogd risico; dat is een gerichte aanpak en geen advies voor iedereen. Of dat in een Nederlandse situatie nodig is, bepalen de GGD en het RIVM. Up-to-date blijven met de aanbevolen vaccinaties beschermt niet alleen jezelf, maar ook de mensen om je heen, onder wie mensen die niet gevaccineerd kunnen worden. Hetzelfde combinatievaccin voorkomt ook de zeer besmettelijke infectie mazelen.

Nieuw wetenschappelijk onderzoek naar bof

Recent onderzoek richt zich op een belangrijke vraag: waarom blijven er bofuitbraken voorkomen in groepen waarin bijna iedereen gevaccineerd is? Volgens onderzoek dat in PubMed is opgenomen, volgde een studie uit 2026 in het International Journal of Epidemiology meer dan 800.000 mensen in Wales gedurende 14 jaar. De bescherming van twee doses tegen de bof daalde van ongeveer 94 procent binnen vijf jaar na de tweede dosis naar ongeveer 50 procent na 15 jaar, terwijl de bescherming tegen mazelen boven de 99 procent bleef (Perry e.a., 2026). Wat betekent dit voor jou? De afweer tegen de bof neemt echt af in de loop van de tijd, anders dan die tegen mazelen. Dat verklaart uitbraken onder gevaccineerde jongvolwassenen jaren na hun prikken als kind, zoals het RIVM ook beschrijft bij studenten.

Een modelstudie uit 2024 in de Proceedings of the National Academy of Sciences bekeek een bofuitbraak op een Amerikaanse universiteit en vond dat een derde BMR-prik vroeg in een uitbraak kan helpen om de verspreiding te verminderen (Park e.a., 2024). Wat betekent dit voor jou? Het moment van een campagne met een derde prik doet ertoe, wat de aanpak ondersteunt om tijdens uitbraken extra prikken aan te bieden aan risicogroepen. Een studie uit 2025 in China CDC Weekly voegde internationaal bewijs toe dat de hoeveelheid antistoffen tegen de bof halverwege de puberteit meetbaar daalt, ook na twee doses (Chen e.a., 2025). Wat betekent dit voor jou? Het afnemen van de bescherming tegen de bof is in verschillende landen goed beschreven. Daarom is het verstandig alert te blijven op uitbraken en de adviezen van de GGD over extra prikken te volgen.

Begrippen rond bof

Begrip	Uitleg
Bofvirus	Het paramyxovirus dat de bof veroorzaakt.
Parotitis	Zwelling van de oorspeekselklieren, het kenmerkende teken van de bof.
BMR-vaccin	Het combinatievaccin tegen bof, mazelen en rodehond.
Orchitis	Een pijnlijke ontsteking van een zaadbal die de bof na de puberteit kan geven.
Afnemende immuniteit	Het geleidelijk minder worden van de bescherming na vaccinatie.
RT-PCR-test	Een moleculaire test die het virus aantoont in materiaal van een wattenstaafje.
Incubatietijd	De tijd tussen besmetting en de eerste klachten, bij de bof ongeveer 16 tot 18 dagen.

Veelgestelde vragen over bof

Wat zijn de eerste tekenen van de bof?

De bof begint vaak met een paar dagen koorts, hoofdpijn, spierpijn, moeheid en weinig eetlust, gevolgd door de typische zwelling van de speekselklieren met bolle wangen en een gevoelige kaak. De klachten beginnen meestal 16 tot 18 dagen na besmetting.

Hoe lang ben je ziek van de bof?

De meeste mensen zijn binnen één tot twee weken weer beter. Volgens het RIVM verdwijnt de dikke wang na ongeveer een week, samen met de andere klachten. Bij complicaties kan het herstel langer duren.

Hoe lang is de bof besmettelijk?

Iemand met de bof is besmettelijk vanaf ongeveer twee dagen voordat de zwelling begint tot ongeveer vijf dagen erna. Daarom is het verstandig in die periode contact met anderen te beperken en het advies van je huisarts of de GGD te volgen.

Kun je de bof krijgen als je gevaccineerd bent?

Ja, al is de kans kleiner en verloopt het meestal milder. De BMR-prik beschermt goed, maar de bescherming tegen de bof kan na vele jaren afnemen. Daarom komen uitbraken soms voor onder gevaccineerde jongvolwassenen. Gevaccineerde mensen die toch de bof krijgen, hebben minder vaak complicaties.

Is er een medicijn tegen de bof?

Nee, er is geen virusremmer die de bof geneest. De behandeling bestaat uit rust, genoeg drinken, paracetamol tegen koorts en pijn en warme of koude kompressen op de gezwollen klieren. De meeste mensen herstellen volledig binnen één tot twee weken; ernstige klachten moet een arts beoordelen.

Is de bof gevaarlijk voor volwassenen?

Meestal niet, maar complicaties komen bij volwassenen vaker voor dan bij kinderen. Mannen kunnen een ontsteking van een zaadbal krijgen, vrouwen een ontsteking van de eierstokken, en zelden ontstaat hersenvliesontsteking of doofheid aan één oor. Neem bij hevige hoofdpijn, een stijve nek of hevige pijn in de zaadbal of buik contact op met je huisarts.

Waarom komen bofuitbraken voor onder gevaccineerde mensen?

Uitbraken onder gevaccineerde mensen ontstaan vooral doordat de bescherming tegen de bof na vele jaren afneemt, anders dan de langdurige bescherming tegen mazelen. In omgevingen met veel nauw contact, zoals studentenhuizen, kan het virus zich dan verspreiden. Het RIVM noemt de intensieve contacten tussen studenten en een afnemende werking van het vaccin als waarschijnlijke verklaring.

Bronnen

RIVM — Bof — rivm.nl, 2026 — rivm.nl
Rijksvaccinatieprogramma (RIVM) — Bof — rijksvaccinatieprogramma.nl, 2026 — rijksvaccinatieprogramma.nl
Thuisarts (NHG) — Ik heb de bof — Thuisarts.nl, geraadpleegd 2026 — thuisarts.nl
Thuisarts (NHG) — Mijn kind heeft de bof — Thuisarts.nl, geraadpleegd 2026 — thuisarts.nl
Centers for Disease Control and Prevention — About Mumps — CDC, 2024 (Engelstalig) — cdc.gov
Centers for Disease Control and Prevention — Mumps: Signs and Symptoms — CDC, 2024 (Engelstalig) — cdc.gov
Mayo Clinic Staff — Mumps: Diagnosis and Treatment — Mayo Clinic, 2024 (Engelstalig) — mayoclinic.org
Perry M, Gravenor MB, Cottrell S, e.a. — Estimates of vaccine effectiveness against measles and mumps: 14 years follow-up of a large cohort in Wales, UK — International Journal of Epidemiology, 2026 (Engelstalig) — doi.org/10.1093/ije/dyag083
Park SW, Lawal T, Marin M, e.a. — Modeling the population-level impact of a third dose of MMR vaccine on a mumps outbreak at the University of Iowa — Proceedings of the National Academy of Sciences, 2024 (Engelstalig) — doi.org/10.1073/pnas.2403808121
Chen Z, Chen R, Wu R, e.a. — Antibody Levels Against Mumps Virus in Children After Implementation of the Two-Dose MMR Vaccine Policy — China CDC Weekly, 2025 (Engelstalig) — doi.org/10.46234/ccdcw2025.223

Verder lezen

Lees over een andere infectie die de BMR-prik voorkomt in ons artikel over de symptomen en verspreiding van mazelen.
Ken een ernstige complicatie om op te letten in ons artikel over de alarmsignalen van hersenvliesontsteking.
Vergelijk de bof met een andere veelvoorkomende virusziekte in ons artikel over de symptomen van klierkoorts.
Lees over een andere kinderziekte waartegen je kunt vaccineren in ons artikel over de infectie waterpokken.
Leer je uitslag zelf lezen met onze gids over referentiewaarden, markeringen en vervolgstappen op je labuitslag.

Begrijp je labuitslag met BloodSense

De bof wordt meestal herkend aan de klachten, maar labonderzoek helpt om het tijdens uitbraken te bevestigen: van de RT-PCR-test die het virus aantoont tot antistoffen (IgM en IgG) die een recente of eerdere infectie of vaccinatie laten zien. Soms wordt ook amylase gemeten. Als je ziet waar uitslagen staan ten opzichte van de referentiewaarden van je lab, kun je ze makkelijker met je huisarts bespreken.

BloodSense zet een volledige labuitslag om in begrijpelijke taal. Je ziet wat elke marker betekent en hoe waarden veranderen, in plaats van één regel los te lezen, met een lijst met vragen om aan je huisarts te stellen. Het BloodSense-rapport wordt gemaakt door kunstmatige intelligentie, alleen ter informatie. Het is geen diagnose en vervangt het oordeel van je huisarts niet.

Laat je labuitslag binnen enkele minuten uitleggen