Het belangrijkste

De ziekte van Addison is een zeldzame aandoening waarbij de bijnieren te weinig hormonen maken, vooral cortisol en aldosteron. Je merkt het aan moeheid, gewichtsverlies, een lage bloeddruk en soms een donkerdere huid. Bloedonderzoek kan een laag natrium, een hoog kalium en een laag cortisol laten zien; een stimulatietest bevestigt de diagnose. De behandeling vervangt de ontbrekende hormonen levenslang. Een plotselinge verslechtering, een Addison-crisis, is een spoedgeval.

Wat is de ziekte van Addison, in het kort?

  • Wat gebeurt er: de buitenlaag van de bijnieren is beschadigd, waardoor het lichaam te weinig glucocorticoïden (zoals cortisol) en mineralocorticoïden (zoals aldosteron) heeft[2].
  • Meestal de oorzaak: een auto-immuunaanval op de bijnieren[2].
  • Belangrijkste bloedonderzoek: natrium, kalium, cortisol in de ochtend en ACTH, daarna een cosyntropine-test (ACTH-test)[1][2][5].
  • Zoeken naar de oorzaak: antistoffen tegen 21-hydroxylase, een enzym van de bijnier[1][5].
  • Behandeling: hormoonvervanging voor het leven; daarmee leven veel mensen een bijna normaal leven[2].

Wat zijn de symptomen van de ziekte van Addison?

De klachten komen vaak langzaam op en wisselen. Ze worden erger bij een infectie of andere stress[2].

  • Het vaakst: extreme moeheid en zwakte, verminderde eetlust, gewichtsverlies en buikpijn[2][3][4].
  • Maag en darmen: misselijkheid, braken en aanhoudende diarree[2].
  • Bloeddruk en suiker: lage bloeddruk, duizeligheid bij het opstaan en een lage bloedsuiker[2].
  • Huid en zout: een bruinere huid (ook in handlijnen en op het tandvlees) en trek in zout eten[2][4].

Omdat deze klachten vaag zijn, wordt de diagnose vaak laat gesteld. Artsen wordt geadviseerd te testen op bijnierschorsinsufficiëntie bij iedereen met passende klachten, een lage drempel aan te houden bij acuut zieke mensen en eraan te denken bij zwangere vrouwen met onverklaarde, aanhoudende misselijkheid, moeheid en een lage bloeddruk[1].

Wanneer moet ik naar de huisarts of de huisartsenpost?

Wanneer naar de dokter?

  • Spoed: bel 112 bij hevige buikpijn, braken, benauwdheid, ernstige duizeligheid of flauwvallen, verwardheid of sufheid, vooral als je de ziekte van Addison hebt of corticosteroïden gebruikt. Dit zijn tekenen van een Addison-crisis, waarvoor direct een injectie met hydrocortison nodig is[2][4].
  • Binnen 24 tot 48 uur bel je de huisarts, of buiten kantooruren de huisartsenpost, bij herhaald braken of diarree, koorts of een infectie als je al de ziekte van Addison hebt (je dosis moet dan misschien omhoog), of bij nieuwe duizeligheid bij het opstaan met zwakte[2].
  • Bij je volgende afspraak bij weken van onverklaarde moeheid, gewichtsverlies, weinig eetlust, een donkerder wordende huid of trek in zout[2][3][4].

Wat veroorzaakt de ziekte van Addison?

De schade aan de bijnierschors kan verschillende oorzaken hebben[2].

  • Vaak Een auto-immuunaanval op de bijnieren. Die komt samen voor met andere auto-immuunziekten, zoals type 1 diabetes, de ziekte van Graves en vitiligo[2][5].
  • Mogelijk Infecties zoals tuberculose, hiv of schimmelinfecties[2].
  • Mogelijk Bloedingen in de bijnieren of tumoren[2].
  • Zeldzaam Erfelijke afwijkingen[2].

Een verwant probleem, bijnierschorsinsufficiëntie, kan ook ontstaan als je plotseling stopt met steroïden die je voor een andere aandoening gebruikt[3]. Stop nooit op eigen houtje met een steroïd.

Welk bloedonderzoek stelt de ziekte van Addison vast?

Standaard bloedonderzoek geeft vaak het eerste aanknopingspunt. Het kalium kan hoog zijn, het natrium en het cortisol laag; ook DHEA is laag en de eosinofielen kunnen hoog zijn[2]. Bij een primaire oorzaak is het ACTH sterk verhoogd, terwijl aldosteron vaak laag en renine hoog is[5]. Hieronder staat een fictieve uitslag.

Fictief voorbeeld van een regel uit een bloeduitslag (Nederlands formaat)
BepalingUitslagReferentiewaardeVlag
Natrium129 mmol/L135-145 mmol/LL
Kalium5,7 mmol/L3,5-5,0 mmol/LH
Glucose (nuchter)3,4 mmol/L4,0-6,0 mmol/LL
Cortisol, 08.00 uur66 nmol/L165-525 nmol/LL
ACTH, 08.00 uur180 ng/L7-63 ng/LH
  1. Natrium en kalium: een laag natrium en een hoog kalium passen bij een tekort aan aldosteron[2].
  2. Glucose: een lage bloedsuiker is een bekend symptoom van de ziekte[2].
  3. Cortisol en ACTH: richtlijnen adviseren ACTH en cortisol in de ochtend te meten als een stimulatietest niet eerst kan[1]. Een laag cortisol met een hoog ACTH wijst op de bijnieren zelf. De getoonde grenzen zijn typische voorbeelden: de referentiewaarden van jouw laboratorium gelden.

Heb je uitslagen van natrium, kalium of cortisol die je niet begrijpt? BloodSense legt elke regel van je volledige uitslag uit en helpt je je vragen voor de endocrinoloog voor te bereiden.

Laat mijn hormoonuitslagen uitleggen

Hoe stellen artsen de diagnose?

De richtlijn van de Endocrine Society noemt de korte corticotropine-test (cosyntropine) de gouden standaard om de diagnose te stellen[1]. Daarbij wordt cortisol in het bloed gemeten voor en na een injectie met synthetisch ACTH, om te zien of de bijnieren reageren[1][2]. Stijgt het cortisol te weinig, dan wijst dat op bijnierschorsinsufficiëntie[5]. Voor de oorzaak wordt een gevalideerde test op antistoffen tegen 21-hydroxylase aanbevolen; zijn die afwezig, dan wordt verder gezocht, bijvoorbeeld met een CT-scan van de bijnieren[1][5]. Lees ook onze uitleg over cortisol in het bloed, ACTH en aldosteron.

Hoe wordt de ziekte van Addison behandeld?

De behandeling vervangt de ontbrekende hormonen voor het leven: een glucocorticoïd (zoals hydrocortison) en bij de meeste mensen een mineralocorticoïd (zoals fludrocortison)[1][2][4]. Hier staan geen doseringen: die bepaalt je arts.

  • Stressdosering: bij een infectie, een verwonding of een operatie wordt de dosis tijdelijk verhoogd[2][3].
  • Nooit een dosis overslaan: dat kan levensbedreigende reacties geven[2].
  • Noodpakket: patiënten moeten leren hoe ze de dosis verhogen, een steroïdenkaart bij zich hebben en een hydrocortison-preparaat voor een noodinjectie in huis hebben[1][2].
  • Voeding: sommige mensen hebben een zoutrijk dieet nodig, en wie cortisol vervangt heeft genoeg calcium en vitamine D nodig[3].

Hoe wordt de ziekte van Addison op de lange termijn gevolgd?

De controles zijn bedoeld om te kijken of de dosis klopt en om te letten op bijkomende auto-immuunziekten, vooral van de schildklier[1]. Je arts kan het bloedonderzoek herhalen, bijvoorbeeld natrium en kalium, en je schildklierwaarden controleren. Met behandeling leiden veel mensen een bijna normaal leven[2].

Kun je de ziekte van Addison voorkomen en hoe leef je ermee?

Een auto-immuunaanval op de bijnieren is niet te voorkomen. Wat je wel kunt doen, is een crisis voorkomen[1][2].

  • Neem elke dag je hormoonvervanging en sla nooit een dosis over[2].
  • Leer hoe je je dosis verhoogt bij ziekte, een verwonding of een operatie, en vraag je arts om een schriftelijk plan[1][3].
  • Draag een steroïdenkaart of medische identificatie en houd een noodinjectie met hydrocortison bij de hand als je arts die heeft voorgeschreven[1][2].
  • Vertel elke arts, tandarts en ambulanceverpleegkundige dat je bijnierschorsinsufficiëntie hebt, vóór een ingreep.
  • Stop niet met steroïden die je voor iets anders gebruikt zonder medisch advies[3].
  • Ga naar je controles, ook voor de schildklier[1].

Vragen om aan je arts te stellen

  1. Welk onderzoek heb ik nodig om bijnierschorsinsufficiëntie vast te stellen, en waarom dat?
  2. Heb ik antistoffen tegen 21-hydroxylase en wat betekent dat voor andere auto-immuunziekten?
  3. Hoe moet ik mijn dosis aanpassen als ik ziek ben of een verwonding heb?
  4. Heb ik een steroïdenkaart en een noodinjectie nodig, en wie kan die geven?
  5. Hoe vaak moeten mijn bloed en mijn schildklier worden gecontroleerd?

Veelgestelde vragen

Is de ziekte van Addison hetzelfde als bijnierschorsinsufficiëntie?

De ziekte van Addison is primaire bijnierschorsinsufficiëntie, veroorzaakt door schade aan de bijnieren zelf[1][2].

Sluit een normale bloeduitslag de ziekte van Addison uit?

Nee. Standaard bloedonderzoek kan normaal zijn; bij een vermoeden is de stimulatietest de gouden standaard[1].

Waarom wordt de huid donkerder bij de ziekte van Addison?

Een bruinere huid is een van de bekende symptomen[2][4].

Is de ziekte van Addison te genezen en kun je er oud mee worden?

Nee, de ziekte is niet te genezen, maar met hormoonvervanging leiden veel mensen een bijna normaal leven[2].

Wat is een Addison-crisis en wat moet je doen?

Het is een extreme vorm van bijnierschorsinsufficiëntie met buikpijn, benauwdheid, duizeligheid, een lage bloeddruk en een lager bewustzijn. Bel 112: er is direct een injectie met hydrocortison nodig[2].

Gerelateerde artikelen

  1. Bornstein SR, Allolio B, Arlt W, et al. Diagnosis and treatment of primary adrenal insufficiency: an Endocrine Society clinical practice guideline. J Clin Endocrinol Metab. 2016;101(2):364-389. doi:10.1210/jc.2015-1710 (geraadpleegd op 24 oktober 2026)
  2. MedlinePlus Medical Encyclopedia. Addison disease. Reviewed April 24, 2025. US National Library of Medicine. medlineplus.gov (geraadpleegd op 24 oktober 2026)
  3. National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases. Adrenal insufficiency and Addison's disease. Last reviewed September 2018. National Institutes of Health. niddk.nih.gov (geraadpleegd op 24 oktober 2026)
  4. Apotheek.nl (KNMP Geneesmiddel Informatie Centrum). Ziekte van Addison. Laatst bijgewerkt 22 oktober 2024. apotheek.nl (geraadpleegd op 24 oktober 2026)
  5. BijnierNET. Primaire bijnierschorsinsufficiëntie. bijniernet.nl (geraadpleegd op 24 oktober 2026)

Deze pagina geeft algemene informatie. Ze vervangt het advies van een arts niet; een arts beoordeelt je uitslagen samen met je klachten, voorgeschiedenis en onderzoek.