Syndroom van Cushing: symptomen, oorzaken, cortisoltests en behandeling

Het syndroom van Cushing ontstaat als je lichaam te lang aan te veel cortisol blootstaat. In korte pieken is cortisol onmisbaar. Blijft het maanden te hoog, dan verandert het je lichaam: vet verplaatst zich naar romp en gezicht, spieren slinken, de huid wordt dun, botten verzwakken en de stemming lijdt eronder.

De meest voorkomende oorzaak is geen tumor. Het zijn voorgeschreven corticosteroïden (glucocorticoïden): tabletten zoals prednison of dexamethason, injecties in gewrichten, inhalers of zalven. Naar schatting gebruikt op elk moment 2 tot 3 procent van de bevolking zo’n middel (Pofi e.a., 2023). Daardoor komt Cushing door medicijnen vaker voor dan alle vormen door een tumor samen. Het Radboudumc noemt langdurig gebruik van ontstekingsremmers zoals prednison of dexamethason ook de meest voorkomende oorzaak.

Daar hoort een dringende waarschuwing bij. Stop nooit plotseling of zonder medische begeleiding met corticosteroïden. Langdurig gebruik remt de eigen cortisolproductie van de bijnieren, en plotseling stoppen kan een bijniercrisis geven, een medisch spoedgeval. Veranderingen horen bij de arts die het voorschrijft.

Wat is het syndroom van Cushing?

Het syndroom van Cushing is een verzameling klachten en verschijnselen door langdurig te veel cortisol, het stresshormoon dat de bijnieren maken. Het is eerder een toestand dan één ziekte: langdurige blootstelling aan te veel cortisolwerking, wat de bron ook is. Artsen spreken ook van hypercortisolisme. BijnierNET beschrijft het als een verzameling klachten en verschijnselen die aangeven dat er te veel cortisol in het lichaam is.

Cortisol volgt normaal een strak dagritme: het hoogst na het wakker worden, het laagst rond middernacht. Een terugkoppeling houdt dat in stand: de hypofyse maakt ACTH, ACTH zegt de bijnieren cortisol te maken, en stijgend cortisol zet de lus weer uit.

Bij het syndroom van Cushing werkt die lus niet meer: een corticosteroïd van buitenaf neemt het over, of een tumor negeert de uitknop. Het kenmerk is dus niet één hoog getal, maar een afgevlakt ritme en een cortisol dat zich niet laat onderdrukken. Daarom vragen artsen een cortisoltest in het bloed die rekening houdt met het normale dagritme aan.

Wat is het verschil tussen de ziekte van Cushing en het syndroom van Cushing?

Het syndroom van Cushing is de verzamelnaam voor te veel cortisol door elke oorzaak, terwijl de ziekte van Cushing één vorm is, veroorzaakt door een goedaardig gezwel in de hypofyse dat te veel ACTH maakt. Die vorm, een corticotroof adenoom, beschreef Harvey Cushing in 1932. Van de mensen bij wie het teveel in het lichaam zelf ontstaat, heeft ongeveer zeven op de tien de hypofysaire vorm. De Hypofyse Stichting meldt dat in Nederland ongeveer 50 mensen per jaar de diagnose ziekte van Cushing krijgen.

Iedereen met de ziekte van Cushing heeft dus het syndroom van Cushing, maar de meeste mensen met het syndroom hebben niet de ziekte. Iemand die langdurig prednison gebruikt, heeft het syndroom zonder dat de hypofyse erbij betrokken is.

Is het syndroom van Cushing kanker?

Nee, het syndroom van Cushing is meestal geen kanker: de meest voorkomende oorzaak zijn medicijnen, en de gezwellen in hypofyse of bijnier zijn bijna altijd goedaardig. Zelden zit er een kwaadaardige bijniertumor (bijnierschorscarcinoom) achter, of een tumor elders in het lichaam die ACTH maakt. Daarom is goed onderzoek naar de bron belangrijk.

Symptomen van het syndroom van Cushing

Te veel cortisol bouwt zich langzaam op, en vroege veranderingen worden makkelijk op ouder worden of stress geschoven. Wat het onderscheidt, is de combinatie: meerdere verschijnselen samen, die in maanden erger worden.

Verschijnselen die vrij specifiek zijn voor te veel cortisol

• Brede paarsrode striemen van meer dan een centimeter op buik of armen
• Een huid die zo dun is dat je bij aanraking al blauwe plekken krijgt, en wondjes die slecht genezen
• Zwakte in schouders en heupen, terwijl de knijpkracht normaal blijft
• Een rond, rood gezicht (vollemaansgezicht) en een vetbult in de bovenrug, met dunne armen en benen
• Botbreuken na een kleine belasting, vooral van wervels en ribben, of een kind dat stopt met groeien

Wat zijn de eerste symptomen van de ziekte van Cushing?

De eerste symptomen van de ziekte van Cushing zijn vaak weinig opvallend: gewichtstoename rond de buik, sneller blauwe plekken, somberheid, slecht slapen en een bloeddruk of bloedsuiker die langzaam stijgt. De Hypofyse Stichting beschrijft dat de klachten zich geleidelijk ontwikkelen, over maanden of jaren. Deze algemene verschijnselen komen veel voor:

• Gewichtstoename op de romp, een hogere bloeddruk, een hoge bloedsuiker
• Moeheid, onderbroken slaap, prikkelbaarheid, angst, somberheid
• Moeite met concentreren en vergeetachtigheid
• Onregelmatige of uitblijvende menstruatie, minder zin in seks, acne, dunner haar op het hoofd
• Vaker infecties

Psychische veranderingen komen vaak het eerst; te veel cortisol kan een depressie geven die al lang vóór zichtbare lichamelijke veranderingen verschijnt. Botverlies is net zo stil en kan leiden tot osteoporose waarbij wervels breken bij gewone belasting.

Wat voel je als je cortisol te hoog is?

Als je cortisol te hoog is, voel je je vaak tegelijk opgejaagd en uitgeput: moeilijk in slaap komen, ’s nachts wakker worden, en overdag toch leeg. Veel mensen merken prikkelbaarheid en moeite om een gedachte vast te houden. Lichamelijk zijn er vaak zwakte in bovenbenen en schouders, een kwetsbare huid, en frustratie dat het gewicht toeneemt terwijl je niets anders doet. Niets hiervan is specifiek; daarom bevestigt onderzoek de diagnose, niet de klachten.

Oorzaken: van buitenaf en van binnenuit

Exogeen betekent dat de corticosteroïd van buitenaf komt, bijna altijd via een recept. Endogeen betekent dat het lichaam zelf te veel maakt, en dan is de volgende vraag of ACTH het aandrijft.

Endogeen Cushing is zeldzaam, een paar gevallen per miljoen mensen per jaar. Een milder teveel komt vaker voor: milde autonome cortisolproductie wordt gevonden bij 20 tot 50 procent van de mensen met een bijnieradenoom, en zulke adenomen zijn te zien op 1 tot 7 procent van de buikscans (Prete en Bancos, 2024).

Hoe kun je testen of je cortisol te hoog is?

Of je cortisol te hoog is, test de arts met minstens twee verschillende onderzoeken, zoals cortisol in speeksel laat op de avond, een dexamethasontest of cortisol in 24-uursurine; één losse bloedwaarde is niet genoeg. In Nederland vraagt de huisarts of de internist-endocrinoloog dit onderzoek aan. De diagnose volgt een vaste volgorde: het teveel bevestigen, de bron vinden, en daarna pas beeldvorming. Stap één is uitsluiten: elke corticosteroïd, ook inhalers, neussprays en zalven, is de eerste verklaring tot het tegendeel bewezen is.

Stap twee is screenen. Richtlijnen vragen minstens twee afwijkende uitslagen van verschillende tests, omdat één test kan misleiden. Een gewoon onderzoek combineert speeksel laat op de avond met een nachtelijke dexamethasontest, en voegt daar het verzamelen van 24-uursurine voor cortisol, dat de totale hormoonproductie over een hele dag meet aan toe.

Stap drie is de bron vinden. Het lab meet dan de ACTH-waarde in het bloed, die laat zien of de hypofyse de bijnieren aanstuurt. Een onderdrukte ACTH wijst naar de bijnieren; een normale of hoge naar de hypofyse of een tumor elders. Beeldvorming komt als laatste, omdat een te vroeg gemaakte scan toevallige afwijkingen vindt en het onderzoek de verkeerde kant op stuurt.

De belangrijkste tests, en wat ze wel en niet zeggen

Uitslagen in deze fase bevatten vaak DHEA-sulfaat, de voorloper van mannelijke hormonen uit de bijnier dat helpt een hypofysaire oorzaak van een bijniertumor te onderscheiden: bij een oorzaak via ACTH stijgen de bijnierandrogenen, terwijl een adenoom dat alleen cortisol maakt ze juist laat dalen.

Wat cortisolonderzoek kan verstoren

Cortisol is een van de meest situatiegevoelige metingen in de geneeskunde. Eén hoge uitslag bewijst geen ziekte, en verschillende gewone omstandigheden vertekenen het.

• Ploegendiensten en een onregelmatig slaappatroon. Wie ’s nachts werkt, heeft echt een verschoven ritme, dus een monster rond middernacht kan afwijkend lijken maar normaal zijn.
• Zwangerschap. Het bindingseiwit stijgt sterk en de placenta maakt een eigen hormoon; vrij cortisol in de urine kan verdrievoudigen.
• De pil met oestrogeen en hormoontherapie. Die verhogen het bindingseiwit, laten het cortisol in het bloed hoger lijken en bootsen een mislukte dexamethasontest na.
• Alcoholgebruik. Veel drinken activeert het stresssysteem en kan de uitslagen en het uiterlijk van het syndroom van Cushing nabootsen.
• Depressie, angst, slecht ingestelde diabetes, overgewicht en slaapapneu. Elk daarvan kan een pseudo-Cushing geven.
• Medicijnen die de afbraak van dexamethason veranderen. Carbamazepine en rifampicine versnellen die, waardoor het lijkt alsof cortisol zich niet laat onderdrukken.

Het echte syndroom van Cushing onderscheiden van deze nabootsers is het moeilijkste deel van het onderzoek, en vraagt meestal herhaald onderzoek over maanden.

Behandeling van het syndroom van Cushing

Als voorgeschreven corticosteroïden de oorzaak zijn, is het doel de laagste dosis die de onderliggende ziekte nog onder controle houdt, of een alternatief zonder corticosteroïd. Dat is een begeleide, geleidelijke afbouw, soms over maanden, omdat de bijnieren tijd nodig hebben om weer zelf te gaan maken. Plotseling stoppen geeft kans op een bijniercrisis. Pijn, uitputting en somberheid tijdens het afbouwen komen vaak voor; dat heet het onttrekkingssyndroom van glucocorticoïden.

Als een tumor de oorzaak is, is een operatie de eerste keus: een endoscopische operatie via de neus (transsfenoïdaal) bij de ziekte van Cushing, een kijkoperatie om de bijnier te verwijderen bij een bijniertumor, en verwijdering van een tumor elders.

Medicijnen worden gebruikt als een operatie niet kan, niet heeft gewerkt, of in afwachting van het effect van bestraling. Er zijn drie groepen: remmers van de cortisolaanmaak in de bijnier, zoals osilodrostat en metyrapon; middelen die op de hypofyse werken via somatostatine- of dopaminereceptoren, zoals pasireotide en cabergoline; en middelen die de receptor blokkeren, zoals mifepriston.

Bestraling is er voor hypofysetumoren die blijven of terugkomen; die werkt in de loop van jaren en geeft kans op latere hormoontekorten. Het verwijderen van beide bijnieren maakt een einde aan het teveel aan cortisol, maar geeft een blijvend tekort (bijnierinsufficiëntie).

Complicaties en risico’s op lange termijn

Onbehandeld te veel cortisol is geen cosmetisch probleem; het verhoogt de sterfte, vooral door hart- en vaatziekten en infecties.

Cortisol werkt insuline tegen en verhoogt de nuchtere glucose, die vaak in het diabetesgebied komt; volgens de NHG-standaard is dat bij twee nuchtere waarden van 7,0 mmol/L of hoger. Het geeft ook een hoge bloeddruk die slecht reageert op de gewone eerste medicijnen. Een heel hoog cortisol, vooral door een tumor elders, overweldigt het nierenzym dat de mineralocorticoïdreceptor beschermt, waardoor het kalium daalt.

Andere gevolgen zijn trombose rond een operatie, infecties met ziekteverwekkers die normaal onschuldig zijn, spierverlies, staar, leververvetting en geheugenproblemen. Wervelbreuken kunnen ontstaan zonder val.

Herstel en vooruitzicht

Als de bron van het teveel aan cortisol is weggenomen, verbeteren de meeste verschijnselen, maar niet meteen en niet altijd helemaal. Het stresssysteem gaat niet weer aan op de dag dat de tumor eruit is.

Langdurig hoog cortisol remt de as van hypothalamus, hypofyse en bijnier. Na een operatie heb je daarom tijdelijk te weinig eigen cortisol en heb je vervangende hydrocortison nodig. Herstel duurt meestal zes tot twaalf maanden, soms ruim twee jaar. In die periode wordt de dosis langzaam afgebouwd, en bij ziekte of een ongeluk moet die omhoog.

Bloeddruk en bloedsuiker verbeteren meestal binnen maanden, de lichaamsvorm binnen een jaar en de botdichtheid in een aantal jaren. Stemming en denken verbeteren, maar komen soms niet helemaal terug op het oude niveau. Na een hypofyseoperatie kan de ziekte terugkomen, dus controles gaan levenslang door.

Nieuw onderzoek naar Cushing

Onderzoekers bundelden de gegevens van 229 mensen met de ziekte van Cushing uit drie internationale studies met osilodrostat, een tablet dat de laatste stap van de cortisolaanmaak blokkeert, met een gemiddelde duur van 113,7 weken. De mediane tijd tot een normaal vrij cortisol in 24-uursurine was 35 dagen; de meesten bereikten controle binnen 4 tot 12 weken. De mediane dosis was 6,8 mg per dag, en 37 deelnemers (16,2 procent) stopten vanwege bijwerkingen, vooral tijdens het instellen van de dosis (Fleseriu e.a., 2025).

Wat dit voor jou betekent: medicijnen zijn een serieuze optie op lange termijn als een operatie niet kan of niet werkte, en controle komt meestal binnen weken.

Een meta-analyse, die eerdere studies statistisch combineert, bundelde 24 studies met 1.900 patiënten om tests te vergelijken die het echte syndroom van Cushing onderscheiden van een hoog cortisol zonder tumor, bijvoorbeeld door depressie, alcohol of overgewicht. De dexamethason-CRH-test had een samengevoegde gevoeligheid van 91 procent en een specificiteit van 82 procent; de desmopressinetest 86 en 90 procent; cortisol in het bloed om middernacht 91 en 81 procent; cortisol in speeksel laat op de avond 80 en 90 procent (Hinojosa-Amaya e.a., 2024).

Wat dit voor jou betekent: geen enkele test beantwoordt deze vraag alleen, en daarom herhalen endocrinologen tests en volgen ze de uitslagen in de tijd.

Een studie naar de betrouwbaarheid van een test mat cortisol in speeksel laat op de avond bij 155 gezonde vrijwilligers, onder wie mensen met overgewicht, hoge bloeddruk of diabetes, en bij 92 mensen met bevestigd endogeen Cushing. Het gemiddelde was 40,47 nmol/L in de Cushinggroep tegen 3,37 nmol/L bij de controles, met een oppervlak onder de curve van 0,994; een grens van 6,73 nmol/L gaf 97,8 procent gevoeligheid en 94,8 procent specificiteit (Goyal e.a., 2023).

Wat dit voor jou betekent: een speekselmonster thuis is een van de sterkste screeningstests voor te veel cortisol, maar de grens hangt af van de meetmethode van je laboratorium.

Fabels en feiten over Cushing

• Fabel: het is gewoon zware stress. Feit: gewone stress verhoogt cortisol kort, zonder het ritme af te vlakken of onderdrukking te weerstaan.
• Fabel: het komt altijd door een hersentumor. Feit: voorgeschreven corticosteroïden geven meer gevallen dan alle tumoren samen, en drie op de tien tumorgevallen beginnen ergens anders.
• Fabel: een normaal ochtendcortisol sluit het uit. Feit: ochtendwaarden zijn vaak normaal; de afwijking zie je ’s nachts.
• Fabel: na een geslaagde operatie ben je meteen beter. Feit: je hebt maandenlang vervangend cortisol nodig terwijl het systeem herstelt, en te vroeg stoppen is gevaarlijk.

Begrippenlijst

Veelgestelde vragen over het syndroom van Cushing

Wat zijn de eerste tekenen van het syndroom van Cushing?

De vroegste veranderingen zijn op zich niet opvallend: gewicht dat zich rond de buik zet terwijl armen en benen dun blijven, sneller blauwe plekken, somberheid, slecht slapen en een bloeddruk of bloedsuiker die stijgt. Duidelijkere verschijnselen, zoals brede paarse striemen, een rond rood gezicht en zwakte bij traplopen, komen later. Een reden om te testen is als er meerdere tegelijk komen en ze in maanden erger worden.

Gaat het syndroom van Cushing vanzelf over?

Cushing door een tumor gaat niet zonder behandeling over, en uitstel verhoogt de risico’s voor hart, botten en infecties. Cushing door corticosteroïden verdwijnt als het medicijn wordt verminderd of gestopt, maar dat moet geleidelijk en onder medische begeleiding, nooit plotseling. Een hoog cortisol door veel alcohol, een onbehandelde depressie of ernstige slaapapneu wordt vaak beter als die onderliggende aandoening wordt behandeld.

Hoe lang duurt het herstel na de behandeling?

Na een geslaagde operatie daalt het cortisol meteen, maar het lichaam heeft veel langer nodig om zich aan te passen. Het stresssysteem is door het eerdere teveel geremd en heeft meestal zes tot twaalf maanden nodig om te herstellen, soms meer dan twee jaar, en in die tijd is vervangend cortisol nodig. Bloeddruk en bloedsuiker verbeteren binnen maanden, de lichaamsvorm binnen een jaar en de botdichtheid in een aantal jaren.

Bronnen

• BijnierNET — Syndroom van Cushing — BijnierNET, geraadpleegd 2026 — bijniernet.nl
• Nederlandse Hypofyse Stichting — Ziekte van Cushing — Hypofyse.nl, geraadpleegd 2026 — hypofyse.nl
• Apotheek.nl — Ziekte van Cushing — KNMP, geraadpleegd 2026 — apotheek.nl
• NHG — NHG-Standaard Diabetes mellitus type 2 — Nederlands Huisartsen Genootschap, geraadpleegd 2026 — richtlijnen.nhg.org
• NIDDK — Cushing’s Syndrome — NIH, 2018 (Engelstalig) — niddk.nih.gov
• MedlinePlus — Cushing’s Syndrome — National Library of Medicine, 2024 (Engelstalig) — medlineplus.gov
• Endocrine Society — Cushing’s Syndrome and Cushing Disease — 2022 (Engelstalig) — endocrine.org
• Pofi R e.a. — Treating the Side Effects of Exogenous Glucocorticoids — Endocr Rev, 2023 — doi.org
• Prete A, Bancos I — Mild Autonomous Cortisol Secretion — Nat Rev Endocrinol, 2024 (Engelstalig) — doi.org
• Goyal A e.a. — Late-Night Salivary Cortisol Cut-Offs for Cushing Syndrome — Clin Endocrinol, 2023 — doi.org
• Hinojosa-Amaya JM e.a. — Differentiating Cushing’s from Non-Neoplastic Hypercortisolism — Pituitary, 2024 — doi.org
• Fleseriu M e.a. — Osilodrostat Dose Impact on Efficacy and Safety in Cushing’s Disease — Eur J Endocrinol, 2025 — doi.org

Verder lezen

• Te veel cortisol drijft kalium uit het bloed, dus het helpt om de kaliumwaarde op je bloeduitslag te begrijpen.
• Onderzoek naar de bijnieren bevat vaak aldosteron, dat wordt gemeten bij hoge bloeddruk en zoutbalans.
• Niet elke hypofysetumor heeft met cortisol te maken; sommige worden onderzocht met IGF-1, dat de werking van groeihormoon weerspiegelt.
• Omdat te veel cortisol vaak een gestoorde suikerstofwisseling aan het licht brengt, kun je ook onze uitleg over symptomen, oorzaken en behandeling van diabetes lezen.

Begrijp je labuitslag met BloodSense

Cortisol en ACTH horen bij de getallen die het makkelijkst verkeerd worden gelezen. Eén waarde zegt weinig zonder te weten wanneer het monster is afgenomen, of de verzameling volledig was en hoe het zich verhoudt tot de rest van de uitslag. Het syndroom van Cushing wordt bepaald door het patroon van die uitslagen samen.

BloodSense leest je cortisol- en ACTH-uitslagen in samenhang, naast vrij cortisol in de urine, DHEA-sulfaat, kalium en glucose, en legt in gewone taal uit wat elke waarde betekent en welke patronen je met je arts kunt bespreken, met een lijst met vragen om te stellen. Het BloodSense-rapport wordt gemaakt door kunstmatige intelligentie, alleen ter informatie. Het is geen diagnose en geen behandeladvies, en het vervangt het oordeel van je huisarts of endocrinoloog niet.

Laat je labuitslag binnen enkele minuten uitleggen