Ziekte van Bechterew (axiale spondyloartritis): symptomen, oorzaken en behandeling

Een doffe pijn laag in de rug die rond je twintigste begint, ’s nachts niet tot rust komt en na een lange vergadering erger is dan na een lange wandeling: dat is niet wat de meeste mensen zich voorstellen bij rugklachten. Toch is dat patroon het kenmerk van de ziekte van Bechterew, een chronische ontstekingsziekte van de wervelkolom en van de gewrichten die de wervelkolom met het bekken verbinden. Artsen spreken tegenwoordig meestal van axiale spondyloartritis (axiale SpA). In de Verenigde Staten heeft naar schatting 3,5 tot 13 op de 1.000 mensen een vorm van spondyloartritis: veel in absolute aantallen, maar makkelijk te missen bij één afspraak.

Wat is de ziekte van Bechterew?

De ziekte van Bechterew is een vorm van ontstekingsreuma waarbij vooral de gewrichten tussen de onderrug en het bekken (de SI-gewrichten) en vaak ook de wervels erboven ontstoken raken. De ontsteking concentreert zich bij de aanhechtingen, de plekken waar banden en pezen aan het bot vastzitten (entheses). In de loop van jaren kan het lichaam nieuw bot aanmaken, waardoor bruggen tussen wervels ontstaan (syndesmofyten), en bij een minderheid groeien delen van de wervelkolom aan elkaar vast.

Hier wordt de naamgeving verwarrend. Reumatologen zien de ziekte van Bechterew niet meer als een losse diagnose. Hij valt onder een spectrum dat axiale spondyloartritis heet, en heet nu radiografische axiale SpA omdat de schade op een gewone röntgenfoto te zien is. Het eerdere stadium is niet-radiografische axiale SpA: dezelfde klachten, dezelfde biologie, nog geen schade op de röntgenfoto, al kan een MRI dan al ontsteking laten zien. Thuisarts zegt het eenvoudig: als je rug door de ontstekingen erg stijf is geworden, heet dat de ziekte van Bechterew.

Niet-radiografisch betekent niet mild: pijn, stijfheid en moeheid zijn in beide groepen ongeveer even ernstig. Als er axiale spondyloartritis in je dossier verschijnt, is dat een andere naam, geen nieuwe ziekte.

Ontstekingsrugpijn of gewone rugpijn?

Dit verschil is het nuttigste om mee te nemen naar je afspraak. Gewone (mechanische) rugpijn, na een verrekte spier of verkeerd tillen, gedraagt zich zoals je verwacht: bewegen maakt het erger, rust helpt. Ontstekingsrugpijn doet het omgekeerde: ze wordt erger als je stilzit of ligt, en minder als je gaat bewegen.

Geen enkele rij bewijst iets. Artsen zoeken naar een combinatie: jong begin, sluipend begin, lange ochtendstijfheid, nachtelijke pijn en duidelijke verbetering door bewegen. Die combinatie is een reden om te verwijzen naar de reumatoloog.

Wat zijn de symptomen van de ziekte van Bechterew?

De belangrijkste symptomen van de ziekte van Bechterew zijn pijn en stijfheid laag in de rug en in de billen, die erger zijn na stilliggen en minder worden door te bewegen, vaak met moeheid. Thuisarts beschrijft het zo: je rug doet pijn en wordt stijf, vooral als je lang ligt, dus meestal ’s nachts; als je opstaat is je rug erg stijf, en het duurt vaak langer dan 1 uur voordat pijn en stijfheid minder worden. Rusten helpt niet. De pijn kan uitstralen naar de achterkant van het bovenbeen, maar zelden tot onder de knie, en dat helpt om het te onderscheiden van ischias. Diepe vermoeidheid door de ontsteking zelf komt veel voor. Later merken sommige mensen dat de rug minder soepel is, de nek stijf wordt of diep doorademen moeilijker gaat.

Hoe begint de ziekte van Bechterew?

De ziekte van Bechterew begint meestal heel langzaam, vóór je 40e, met zeurende pijn en stijfheid laag in de rug of in de billen, soms afwisselend links en rechts. Thuisarts zegt dat de klachten langzaam erger worden en niet vanzelf overgaan. Omdat het begin zo sluipend is, denken veel mensen jarenlang aan gewone rugpijn.

Klachten buiten de rug

Axiale spondyloartritis is een ziekte van het hele lichaam. Ontsteking van peesaanhechtingen (enthesitis) merk je meestal als een pijnlijke achillespees of hiel, en ontsteking in andere gewrichten kan een knie, enkel of heup dik maken. Thuisarts noemt ook een hele vinger of teen die dik en pijnlijk is. Een acute voorste uveïtis, een pijnlijk rood oog met lichtschuwheid en wazig zien, vraagt dezelfde dag een oogarts; bel dan je huisarts.

Ook huid en darmen kunnen meedoen. Ongeveer één op de tien mensen met axiale SpA krijgt ook psoriasis, een schilferende huidziekte die via dezelfde interleukine-17-route verloopt. Een kleinere groep krijgt de ziekte van Crohn, een chronische darmontsteking die afweermechanismen deelt met de rugziekte. Vertel het als je een van beide hebt, want deze overlap bepaalt mee welke medicijnen passen.

De ziekte van Bechterew bij vrouwen

Tientallen jaren werd de ziekte van Bechterew gezien als een ziekte van jonge mannen. Dat is niet zo. Over het hele spectrum van axiale SpA komt het bij mannen en vrouwen ongeveer even vaak voor, en die oude opvatting is een belangrijke reden dat vrouwen langer wachten op een diagnose.

Vrouwen melden vaker nek- en gewrichtspijn buiten de rug, verspreide pijn bij peesaanhechtingen, hogere klachtenscores en minder zichtbare schade. Afwijkingen in de bouw van de SI-gewrichten op de MRI, zoals vetstapeling en erosies, zijn bij vrouwen ook duidelijk minder betrouwbaar als aanwijzing; een aanpak die vooral op beeldvorming leunt, mist de ziekte bij vrouwen dus eerder. De vertraging tot de diagnose is bij axiale SpA berucht lang, vaak zeven tot tien jaar, en steeds langer bij vrouwen.

Oorzaken en risicofactoren

Niemand krijgt axiale SpA door een slechte houding of zwaar tillen. De ziekte komt door een erfelijke neiging van de afweer om te sterk te reageren bij de peesaanhechtingen, waarschijnlijk uitgelokt door gewone prikkels zoals darmbacteriën en mechanische belasting.

HLA-B27 is de bekendste erfelijke factor, en de meest onbegrepen. Het is een normale variant van een gen dat afweercellen helpt om stukjes eiwit te tonen. De meeste dragers zijn helemaal gezond, en maar een kleine minderheid krijgt ooit spondyloartritis. Van de kinderen die HLA-B27 erven van een ouder met de ziekte van Bechterew, krijgt ongeveer driekwart het niet. HLA-B27 verhoogt het risico; het maakt je niet ziek.

Ook andere genen dragen bij, zoals ERAP1, IL1A en IL23R. Die wijzen naar de interleukine-23- en interleukine-17-routes waar de huidige biologicals op mikken. Familieleden met spondyloartritis, psoriasis, uveïtis of chronische darmontsteking verhogen het risico, en roken gaat samen met snellere achteruitgang.

Hoe wordt de ziekte van Bechterew vastgesteld?

Er is niet één test die het bevestigt. In Nederland stelt de huisarts eerst vragen en onderzoekt je rug; denkt die aan axiale SpA, dan stuurt hij of zij je door naar de reumatoloog (Thuisarts). De diagnose is een afweging van het klachtenpatroon, lichamelijk onderzoek van de beweeglijkheid van de rug en de uitzetting van de borstkas, beeldvorming en bloedonderzoek, volgens het kader van de internationale ASAS-groep.

Beeldvorming van de SI-gewrichten weegt het zwaarst. Een gewone röntgenfoto kan ontsteking van de SI-gewrichten (sacroiliitis) laten zien: erosies, verdichting, een smallere gewrichtsspleet en vergroeiing. Duidelijke veranderingen op de röntgenfoto onderscheiden radiografische van niet-radiografische axiale SpA, maar het kan jaren duren voordat ze zichtbaar zijn. Een MRI vult dat gat: die laat vocht in het beenmerg zien (beenmergoedeem), een ontstekingssignaal dat lang voor botveranderingen zichtbaar is. Een vergelijkbaar signaal komt wel ook voor na een bevalling en bij sporters.

Is Bechterew te zien in het bloed?

Nee, de ziekte van Bechterew is niet met één bloedtest aan te tonen; bloedonderzoek ondersteunt de diagnose alleen. Om de ziekteactiviteit te meten, vragen artsen een CRP-test, die de ontsteking in je lichaam op dit moment meet, aan. In de meeste reumapanels zit ook de BSE (bezinking), die langzamer stijgt en daalt dan de CRP. De belangrijke kanttekening: een groot deel van de mensen met actieve axiale SpA heeft een volledig normale CRP en BSE. Normale waarden sluiten de ziekte dus niet uit.

Om axiale SpA te onderscheiden van ziekten die erop lijken, bepalen reumatologen de reumafactor, die bij spondyloartritis negatief hoort te zijn; daarom heet deze groep ziekten seronegatief. Voordat een medicijn tegen de afweer wordt gestart, geeft dezelfde bloedafname een volledig bloedbeeld dat de lichte bloedarmoede van chronische ontsteking kan laten zien, met de hemoglobine in mmol/L.

HLA-B27 verdient een eigen zin. Het is een risicomarker, geen diagnostische test. Een positieve uitslag bij iemand met ontstekingsrugpijn verhoogt de kans op axiale SpA en kan een twijfelgeval naar een verwijzing laten kantelen, maar bevestigt op zichzelf niets, en veel patiënten zijn negatief.

Aandoeningen waarmee Bechterew wordt verward

Omdat ontstekingsrugpijn veel minder vaak voorkomt dan gewone rugpijn, komen de gebruikelijke verklaringen eerst. Radiologen beschrijven vaak artrose van de onderrug, slijtage die de rug ook stijf maakt na stilzitten, en slijtage van de tussenwervelschijven is een veelvoorkomend vroeg label. Fibromyalgie is een andere omweg, vooral bij vrouwen, omdat het verspreide pijn zonder ontsteking geeft. Binnen de reumatologie sluiten artsen reumatoïde artritis, een symmetrische ziekte van kleine gewrichten die de SI-gewrichten grotendeels spaart, uit. Andere nabootsers zijn onder meer DISH (diffuse idiopathische skeletale hyperostose).

Behandeling van de ziekte van Bechterew

Bewegen en oefentherapie zijn de basis, geen bijzaak. Een vast programma van oefeningen voor de beweeglijkheid van de rug, houdingstraining, rekken en conditie verbetert het functioneren op een manier die geen medicijn vervangt. Thuisarts adviseert elke dag te bewegen, bijvoorbeeld wandelen, fietsen of zwemmen, en noemt ook oefenen in een groep met andere mensen met axiale SpA.

NSAID’s, ontstekingsremmende pijnstillers zoals ibuprofen, naproxen of diclofenac, zijn de gebruikelijke eerste keus; Thuisarts zegt dat die bij axiale SpA vaak het beste helpen, maar niet voor iedereen geschikt zijn. De reactie is vaak zo duidelijk dat die iets zegt over de diagnose. Bij langer gebruik letten artsen op bloeddruk, nierfunctie en maagklachten. Klassieke reumaremmers zoals sulfasalazine en methotrexaat helpen bij gewrichten buiten de rug, maar doen weinig voor de rug zelf.

Als NSAID’s niet genoeg helpen, komen biologicals aan de beurt, voorgeschreven door de reumatoloog. TNF-remmers blokkeren tumornecrosefactor, een ontstekingsstof, en hebben de langste ervaring. Interleukine-17-remmers richten zich op een ander signaal in dezelfde route en zijn een alternatief als TNF-remming niet werkt; bij chronische darmontsteking worden ze meestal vermeden. Voor beide groepen is eerst screening op tuberculose en hepatitis nodig, daarna alertheid op infecties, en levende vaccins worden tijdens de behandeling vermeden.

JAK-remmers zijn tabletten die de signalen van meerdere ontstekingsstoffen in de cel onderbreken. Ze vragen meer controle: bloedbeeld, leverwaarden en cholesterol worden gevolgd, en de bijsluiter waarschuwt voor ernstige infecties, trombose, hart- en vaatproblemen en kanker. Prednison als tablet heeft weinig plaats bij de rugziekte, en een operatie is er alleen voor vergevorderde schade.

Wat niet doen bij Bechterew?

Bij Bechterew kun je beter niet lang stilzitten of stilliggen, niet roken, en niet langdurig in een voorovergebogen houding werken of slapen; rust als ‘behandeling’ werkt averechts. Kleine gewoonten tellen over tientallen jaren op. Een stevige matras met een dun kussen, of af en toe even plat op je buik liggen, gaat de voorovergebogen houding tegen waar de ziekte naartoe trekt. Elke 30 tot 45 minuten opstaan gaat de stijfheid van lang zitten tegen, en zwemmen laat je volledig bewegen met weinig belasting van je gewrichten. Ademhalingsoefeningen houden de borstkas beweeglijk als de ribgewrichten meedoen. Stop ook niet op eigen houtje met je medicijnen.

Wat is de prognose van de ziekte van Bechterew?

De prognose van de ziekte van Bechterew is tegenwoordig veel beter dan vroeger: een volledig vergroeide, stijve rug is nu eerder de uitzondering dan de regel, en de meeste mensen werken, reizen en hebben een gezin. De complicatie waar mensen het bangst voor zijn, is het vergroeien van de wervelkolom, en die verdient perspectief.

Twee complicaties krijgen minder aandacht dan ze verdienen. De eerste is botverlies door de ontsteking: een botdichtheidsmeting vindt soms osteoporose die schuilgaat in een wervelkolom die op de röntgenfoto bedrieglijk stevig lijkt. Een stijve wervelkolom werkt als een lange hefboom, zodat een kleine val een wervelbreuk kan geven. De tweede is een hoger risico op hart- en vaatziekten, zoals bij elke chronische ontstekingsziekte, en daarom horen bloeddruk en cholesterol bij de gewone controle.

Hoe oud word je met Bechterew?

De meeste mensen met de ziekte van Bechterew hebben een levensverwachting die dicht bij normaal ligt, zeker met goede behandeling; het grootste extra risico zit in hart- en vaatziekten en in wervelbreuken bij een stijve rug. Op die punten kun je zelf veel doen: niet roken, blijven bewegen, en bloeddruk, cholesterol en botdichtheid laten controleren.

Nieuw onderzoek naar axiale spondyloartritis

Een systematische review en meta-analyse uit 2024 bundelde 20 gerandomiseerde studies met 1.670 mensen met axiale spondyloartritis om te meten wat oefentherapie oplevert. Tegenover de controlegroepen verbeterde oefenen de ziekteactiviteit op de BASDAI-vragenlijst met een gewogen gemiddeld verschil van −0,78, de samengestelde ASDAS-score met −0,44 en het lichamelijk functioneren op de BASFI met −0,49, en voegde het 27,64 meter toe aan de zesminutenlooptest. CRP en BSE veranderden niet duidelijk (Zhang e.a., 2024). Wat dit voor jou betekent: oefenen verbetert meetbaar hoe je je voelt en functioneert, ook als de bloedwaarden niet veranderen.

Een systematische review en meta-analyse uit 2024 onderzocht of vrouwen langer op hun diagnose wachten. In 26 studies, waarvan 16 van hoge kwaliteit samengevoegd, was de gemiddelde vertraging bij vrouwen 1,48 jaar langer dan bij mannen (95-procentbetrouwbaarheidsinterval 0,83 tot 2,14). Het verschil was het grootst in studies van vóór de classificatiecriteria van 2009 en buiten Europa, waar het samengevoegde verschil 3,16 jaar was (Bandinelli e.a., 2024). Wat dit voor jou betekent: de vertraging bij vrouwen is een vastgesteld patroon, dus het is redelijk om axiale spondyloartritis zelf te noemen bij je huisarts.

Een netwerk-meta-analyse uit 2023 in de Annals of the Rheumatic Diseases onderzocht het risico op kanker bij JAK-remmers bij ontstekingsziekten, waaronder axiale SpA, met 62 gerandomiseerde studies en 16 langlopende vervolgstudies, samen meer dan 82.000 persoonsjaren. Kanker kwam niet duidelijk vaker voor dan bij placebo of methotrexaat, maar wel vaker dan bij TNF-remmers, met een verhouding van 1,50 (95-procentbetrouwbaarheidsinterval 1,16 tot 1,94). Kanker was in alle groepen zeldzaam (Russell e.a., 2023). Wat dit voor jou betekent: dit is het bewijs achter de extra controles die een JAK-remmer vraagt.

Fabels en feiten over de ziekte van Bechterew

Fabel: een positieve HLA-B27-test betekent dat je de ziekte van Bechterew hebt of krijgt. Feit: de meeste dragers krijgen het nooit, en de test verandert alleen de kans binnen een klinisch beeld.

Fabel: het is een mannenziekte. Feit: over het hele spectrum van axiale SpA komt het bij mannen en vrouwen ongeveer even vaak voor, en vrouwen krijgen later de diagnose.

Fabel: rust is het veiligst bij een opvlamming. Feit: lange rust maakt ontstekingsrugpijn erger, terwijl stap voor stap bewegen helpt.

Fabel: iedereen met de diagnose eindigt met een stijve, vergroeide rug. Feit: het verloop verschilt sterk en volledige vergroeiing is nu ongewoon.

Begrippenlijst

Veelgestelde vragen over de ziekte van Bechterew

Is de ziekte van Bechterew hetzelfde als axiale spondyloartritis?

Bijna. Axiale spondyloartritis is de bredere groep, en de ziekte van Bechterew is de vorm waarbij de schade al op de röntgenfoto te zien is, nu radiografische axiale spondyloartritis genoemd. De andere vorm is dezelfde ziekte voordat die veranderingen verschijnen. Als je dossier van de ene naar de andere term overgaat, is je diagnose niet veranderd; alleen de woorden zijn aangepast aan hoe reumatologen de ziekte nu indelen.

Kun je Bechterew hebben met een negatieve HLA-B27-test?

Ja. HLA-B27 hangt sterk samen met de ziekte, maar het is een risicomarker en geen diagnostische test. Een flink deel van de mensen met bevestigde axiale spondyloartritis is negatief, en dat deel verschilt per afkomst. De diagnose rust op het klachtenpatroon, het lichamelijk onderzoek en beeldvorming van de SI-gewrichten, met de genuitslag als één van de onderdelen en niet als de beslissende.

Hoe voelt ontstekingsrugpijn?

Ontstekingsrugpijn begint meestal geleidelijk vóór je 45e, zit diep in de onderrug of de billen en duurt langer dan drie maanden. Het kenmerk is dat de pijn beter wordt door te bewegen en erger door rust, dus ochtenden en lang zitten zijn het zwaarst. De stijfheid bij het opstaan duurt meestal langer dan 30 minuten, en veel mensen worden in de tweede helft van de nacht wakker en moeten even rondlopen voordat de pijn zakt.

Is de ziekte van Bechterew erfelijk?

De ziekte komt in families voor, maar is niet op een eenvoudige, voorspelbare manier erfelijk. Meerdere genen dragen bij, het sterkst HLA-B27, samen met omgevingsfactoren die nog worden onderzocht. Een naast familielid met spondyloartritis, psoriasis, uveïtis of chronische darmontsteking verhoogt je risico. Toch krijgt ongeveer driekwart van de kinderen die HLA-B27 erven van een ouder met de ziekte het nooit; een familiegeschiedenis is dus een reden om alert te zijn, niet om de ziekte te verwachten.

Is de ziekte van Bechterew te genezen?

Er is nog geen genezing, maar het vooruitzicht is sterk veranderd. Het doel van moderne behandeling is een blijvend lage ziekteactiviteit of remissie, en veel mensen bereiken dat met vaste oefeningen, passende medicijnen en regelmatige controle. Sinds er goede biologicals zijn, is ernstige vergroeiing veel zeldzamer dan het oude beeld uit de studieboeken. De meeste mensen met axiale SpA werken, reizen en hebben een gezin, en een vroegere diagnose gaat samen met beter functioneren op lange termijn.

Wordt de ziekte van Bechterew erger door sporten?

Nee, en bewegen vermijden werkt meestal averechts. Samengevoegd bewijs uit studies laat zien dat oefentherapie de ziekteactiviteit, het functioneren, het loopvermogen, pijn en moeheid bij axiale spondyloartritis verbetert. Een goede mix combineert oefeningen voor de beweeglijkheid van de rug en de houding, rekken, kracht en conditie. Tijdens een acute opvlamming moet de intensiteit soms even omlaag, maar volledige rust is zelden het goede antwoord. Een fysiotherapeut die de ziekte kent, kan een programma op maat maken.

Bronnen

• Thuisarts (NHG) — Ik heb een ontsteking aan de gewrichten van mijn rug en bekken (axiale spondyloartritis) — Thuisarts.nl, geraadpleegd 2026 — thuisarts.nl
• ReumaNederland — Axiale spondyloartritis (Bechterew) — Reuma.nl, geraadpleegd 2026 — reuma.nl
• National Institute of Arthritis and Musculoskeletal and Skin Diseases — Ankylosing Spondylitis — National Institutes of Health, 2025 (Engelstalig) — niams.nih.gov
• MedlinePlus Genetics — Ankylosing spondylitis — National Library of Medicine, 2025 (Engelstalig) — medlineplus.gov
• American College of Rheumatology — Axial Spondyloarthritis — American College of Rheumatology, 2025 (Engelstalig) — rheumatology.org
• Spondylitis Association of America — Ankylosing Spondylitis — Spondylitis Association of America, 2025 (Engelstalig) — spondylitis.org
• Zhang M e.a. — Effects of Exercise Therapy in Axial Spondyloarthritis: A Systematic Review, Meta-analysis, and Meta-regression of Randomized Trials — Archives of Physical Medicine and Rehabilitation, 2024 — doi.org
• Bandinelli F e.a. — Sex Bias in Diagnostic Delay: Are Axial Spondyloarthritis and Ankylosing Spondylitis Still Phantom Diseases in Women? — Journal of Personalized Medicine, 2024 — doi.org
• Russell MD e.a. — JAK inhibitors and the risk of malignancy: a meta-analysis across disease indications — Annals of the Rheumatic Diseases, 2023 — doi.org

Verder lezen

• Ons overzicht van artritis beschrijft de bredere groep gewrichtsziekten, met ontstekings- en slijtagevormen.
• Een ander artikel legt jicht uit, een kristalziekte met plotselinge rode gewrichtsaanvallen, heel anders dan ontstekingsrugpijn.
• Heb je aanhoudende diarree of bloed bij de ontlasting, lees dan over colitis ulcerosa, een darmontsteking die samen met axiale spondyloartritis voorkomt.
• Ons artikel over stille ontsteking vergelijkt hs-CRP en gewone CRP, twee versies van één marker voor heel andere vragen.

Begrijp je labuitslag met BloodSense

Heb je ontstekingsrugpijn en een map met labuitslagen, dan zie je vooral ontstekingswaarden terug. CRP en BSE volgen de activiteit in de tijd en helpen beoordelen of de behandeling werkt, terwijl een bloedbeeld iets zegt over bloedarmoede.

Hun beperkingen zijn net zo belangrijk. Beide stijgen bij elke infectie of blessure, beide zijn vaak normaal bij actieve ziekte, en geen van beide kan een diagnose bevestigen of uitsluiten. BloodSense zet ruwe getallen om in uitleg in gewone taal, met de referentiewaarden van je lab en de trend in de tijd, en een lijst met vragen om aan je huisarts of reumatoloog te stellen. Het BloodSense-rapport wordt gemaakt door kunstmatige intelligentie, alleen ter informatie. Het is geen diagnose en geen behandeladvies, en het vervangt het oordeel van je arts niet.

Laat je labuitslag binnen enkele minuten uitleggen