PCOS (nu PMOS): symptomen, oorzaak, bloedonderzoek en behandeling

PCOS (polycysteus-ovariumsyndroom) komt bij ongeveer 1 op de 10 vrouwen in de vruchtbare leeftijd voor, en veel van hen lopen jaren rond voordat iemand het benoemt. De naam werkt daarbij niet mee: hij spreekt van ‘cysten’, terwijl PCOS eigenlijk een hormonaal en stofwisselingspatroon in het hele lichaam is. Sinds 2026 heet de aandoening officieel PMOS. In dit artikel lees je welke symptomen bij PCOS horen, hoe de diagnose wordt gesteld, welk bloedonderzoek ertoe doet en welke behandeling er is.

Wat is PCOS?

PCOS is een aandoening waarbij de eisprong onregelmatig wordt of stopt, de mannelijke hormonen (androgenen) hoger zijn dan gewoonlijk en het lichaam vaak minder goed reageert op insuline. Die drie dingen versterken elkaar. Meer insuline zet de eierstokken aan tot meer androgenen, en meer androgenen verstoren het rijpen van de eicellen. Thuisarts zegt het zo: bij PCOS heb je geen eisprong of minder vaak, en je wordt niet elke maand ongesteld.

Het woord ‘polycysteus’ zorgt voor de meeste verwarring. Wat je op een echo ziet, zijn geen cysten zoals mensen die meestal bedoelen. Het zijn follikels: gewone blaasjes die elke eierstok heeft, met elk een onrijpe eicel erin. Bij PCOS zijn het er gewoon meer, en ze blijven vaak vroeg in hun groei steken.

Cysten op de eierstokken zijn dus niet nodig voor de diagnose. Veel vrouwen voldoen aan de criteria terwijl hun eierstokken er op de echo gewoon uitzien. Daarom is de naam veranderd. In 2026 kreeg de aandoening na internationaal overleg de naam polyendocrien metabool ovariumsyndroom (PMOS). De Nederlandse richtlijnendatabase meldt sinds 3 juni 2026 dat PCOS voortaan PMOS heet, omdat de oude naam ‘niet juist en incompleet’ was. PCOS is de oude naam en PMOS de nieuwe. Gebruikt je arts of je uitslag de nieuwe term, dan gaat het dus over dezelfde aandoening.

Wat zijn de symptomen van PCOS?

PCOS geeft een combinatie van klachten, en bijna niemand heeft ze allemaal. Thuisarts noemt: niet of onregelmatig ongesteld worden, niet weten wanneer je eisprong is, veel puistjes, meer haar op je bovenlip, kin, borsten of onderbuik, minder haar bij je slapen en kruin, en overgewicht.

Tekenen op de huid en in het haar

Hirsutisme is grove, donkere beharing volgens een mannelijk patroon, op de bovenlip, kin, borst of buik. Het is een van de betrouwbaarste tekenen van te veel androgenen. Huidartsen zien ook vaak hormonale acne die vooral langs de kaaklijn en kin zit. Het hoofdhaar gaat de andere kant op: het wordt dunner op de kruin, terwijl de haarlijn aan de voorkant blijft. Acanthosis nigricans, een fluweelachtige donkere huid in de plooien van nek of oksel, wijst op veel insuline.

Tekenen in je cyclus en vruchtbaarheid

Een onregelmatige eisprong is het kenmerk van de cyclus: minder dan acht of negen menstruaties per jaar, maanden ertussen of helemaal geen. Thuisarts spreekt van onregelmatig ongesteld zijn als er meer dan 35 dagen tussen de bloedingen zitten. Moeite met zwanger worden is vaak wat mensen uiteindelijk naar de huisarts brengt. PCOS is de belangrijkste oorzaak van onvruchtbaarheid door het uitblijven van de eisprong (anovulatie): de eicel komt niet vrij, er is geen verstopping. Het is ook een van de best te behandelen oorzaken. Meestal kan de eisprong weer op gang komen, en de meeste vrouwen met PCOS die zwanger willen worden, worden dat uiteindelijk ook.

PCOS diagnose: hoe stelt de arts het vast?

Eén test die het zeker maakt, bestaat niet. Bij volwassenen gebruiken artsen de Rotterdam-criteria: twee van de drie kenmerken, nadat aandoeningen die op PCOS lijken zijn uitgesloten. Thuisarts gebruikt dezelfde regel van ‘2 of meer van deze punten’:

• Een onregelmatige of uitblijvende eisprong, af te leiden uit je cyclus.
• Te veel mannelijke hormonen, zichtbaar (beharing, acne, dunner hoofdhaar) of in het bloed.
• Veel blaasjes in de eierstokken op een inwendige echo.

Voldoe je als volwassene al aan de eerste twee, dan is een echo niet nodig. De internationale richtlijn van 2023, die in Nederland is overgenomen door de NVOG (de vereniging van gynaecologen), accepteert bij volwassenen ook de waarde van het anti-Müllerhormoon (AMH) in het bloed in plaats van een echo. Bij tieners gaat het anders. In de eerste jaren na de eerste menstruatie zijn een onregelmatige cyclus en veel follikels namelijk gewoon normaal.

Welk bloedonderzoek doet ertoe bij PCOS?

Bloedonderzoek heeft twee taken: het laat zien of er te veel androgenen zijn, en het sluit aandoeningen uit die erop lijken. Bijna altijd hoort er een testosteronbepaling bij die meet hoeveel androgenen je te veel hebt. Die waarde alleen kan misleiden, want het meeste testosteron in je bloed is gebonden en doet niets. Daarom vragen artsen ook een SHBG-bepaling aan die laat zien hoeveel testosteron vrij is om te werken.

De anticonceptiepil beïnvloedt een aantal van deze waarden. Bespreek dus eerst met je arts wanneer het bloed het best geprikt kan worden. Testosteron rapporteren Nederlandse laboratoria meestal in nmol/L, en de referentiewaarden verschillen per laboratorium.

Vormen van PCOS: waarom geen twee gevallen hetzelfde zijn

Omdat de Rotterdam-criteria twee van de drie kenmerken vragen, bestaat PCOS in vier vormen, A tot en met D. Vorm A heeft alle drie. Vorm B heeft te veel androgenen plus een onregelmatige eisprong. Vorm C heeft te veel androgenen plus veel blaasjes in de eierstokken, maar een normale eisprong. Vorm D heeft een onregelmatige eisprong plus veel blaasjes, zonder te veel androgenen. De vormen met te veel androgenen geven meer risico voor de stofwisseling.

Ook PCOS bij een slank lichaam hoort hierbij. De aandoening komt bij elk lichaamsgewicht voor, en een flink deel van de vrouwen met PCOS is slank. Het is geen lichtere vorm: insulineresistentie komt ook bij hen vaak voor, alleen minder zichtbaar. Daardoor wordt het jarenlang gemist. Veel uitslagen tonen ook een LH-waarde die het signaal van de hypofyse voor de eisprong laat zien.

PCOS oorzaak: hoe ontstaat het?

Insulineresistentie staat dicht bij het centrum. Als je cellen slecht op insuline reageren, maakt de alvleesklier meer insuline aan. Die extra insuline laat de eierstokken meer androgenen maken en verlaagt het SHBG. Artsen vragen daarom een nuchtere insulinebepaling aan die laat zien hoe hard je alvleesklier werkt. Glucose ziet er namelijk nog lang geruststellend uit als de insuline al gestegen is.

Te veel androgenen is de tweede motor. Die komen uit de eierstok, de bijnier of allebei. Erfelijkheid weegt mee: PCOS komt in sommige families vaker voor, zegt ook Thuisarts, en grote genetische studies wijzen op varianten die de insulinewerking en de groei van follikels beïnvloeden. Waarom PCOS precies ontstaat, weten we volgens Thuisarts niet.

PCOS komt niet door iets wat je hebt gedaan, gegeten of nagelaten. Je gewicht beïnvloedt de aandoening, maar veroorzaakt haar niet.

Aandoeningen die op PCOS lijken

Schildklierziekte komt eerst, omdat die vaak voorkomt en makkelijk te testen is. Zowel een te traag als een te snel werkende schildklier verstoort de cyclus, en een te trage schildklier kan het prolactine verhogen. Niet-klassiek adrenogenitaal syndroom is een gedeeltelijk enzymtekort waardoor de bijnier te veel androgenen maakt. Daarom vraagt de internist of gynaecoloog een 17-OH-progesteronbepaling aan, vroeg in de ochtend geprikt.

Een te hoog prolactine, meestal door een goedaardig gezwel in de hypofyse of door bepaalde medicijnen, remt de eisprong. Daarom komt er een prolactinetest bij die zoekt naar een oorzaak in de hypofyse. Het syndroom van Cushing geeft daarnaast snel blauwe plekken, paarse striemen en spierzwakte. Daarop wordt alleen getest als die extra tekenen er zijn.

PCOS behandeling: wat zijn de mogelijkheden?

De behandeling richt zich op wat jij wilt bereiken. Medicijnen staan hieronder alleen per groep en doel beschreven. Of je iets start of stopt, beslis je samen met je huisarts of gynaecoloog.

Voor een regelmatige cyclus en bescherming van het baarmoederslijmvlies is de anticonceptiepil meestal de eerste keus. Die geeft voorspelbare bloedingen, beschermt het slijmvlies tegen ongeremd oestrogeen en verhoogt het SHBG, waardoor er minder vrij androgeen is. Volgens Thuisarts worden puistjes en haargroei met de pil ook vaak minder. Een kuur met alleen progestageen is een alternatief als oestrogeen niet geschikt is. Let op: ook als je niet ongesteld wordt, kun je onverwacht een eisprong hebben. Thuisarts raadt daarom een voorbehoedmiddel aan als je niet zwanger wilt worden.

Voor klachten van huid en haar door androgenen zijn er anti-androgenen, de pil, middelen voor op de huid en behandelingen zoals laser of elektrische ontharing. Alles werkt langzaam, want haarzakjes werken met een cyclus van maanden.

Voor vruchtbaarheid is het opwekken van de eisprong de basis, en de vooruitzichten zijn echt goed. Je huisarts verwijst je hiervoor naar de gynaecoloog. Letrozol, een aromataseremmer, heeft de oudere middelen grotendeels vervangen als eerste stap. Daarna komen hormooninjecties (gonadotrofinen), en als dat niet lukt ivf.

Voor het risico op stofwisselingsproblemen wordt soms een middel gebruikt dat de werking van insuline verbetert, zoals metformine. Cholesterol en bloeddruk worden behandeld zoals bij iedereen. Bewegen en eten doen ertoe, maar het bruikbare advies is eenvoudig: beweging die je kunt volhouden, en een eetpatroon dat je samen met een diëtist opbouwt. Eetstoornissen komen bij PCOS vaker voor dan gemiddeld, en strenge diëten zonder begeleiding kunnen echt schade doen. De richtlijn van 2023 vraagt artsen ook om alert te zijn op stigma rond gewicht. Je gewicht is één factor van meerdere, niet de kern en niet de oplossing.

Is PCOS ernstig? Risico’s op lange termijn

PCOS is niet direct gevaarlijk, maar het verhoogt wel een aantal risico’s die je in de gaten wilt houden. De kans op een verstoorde glucosetolerantie en diabetes type 2 ligt duidelijk hoger dan gemiddeld. De Amerikaanse CDC meldt dat meer dan de helft van de vrouwen met PCOS vóór haar 40e diabetes krijgt. Controle gebeurt meestal met een nuchtere glucosemeting die je herhaalt op momenten die je arts bepaalt. In Nederland spreekt het NHG van diabetes bij twee nuchtere glucosewaarden van 7,0 mmol/L of hoger. Zwangerschapsdiabetes komt ook vaker voor, dus de controle in de zwangerschap begint eerder.

Ongunstige vetwaarden, een hogere bloeddruk en insulineresistentie komen vaak samen voor. Daarom hoort het risico op hart- en vaatziekten eerder en vaker bekeken te worden. Obstructieve slaapapneu komt ook vaker voor en maakt insulineresistentie erger.

Het risico voor het baarmoederslijmvlies komt direct door het uitblijven van de eisprong. Zonder progesteronfase krijgt het slijmvlies alleen oestrogeen. Op lange termijn verhoogt dat de kans op een verdikt slijmvlies en baarmoederkanker. Dat is de medische reden om de cyclus te regelen. Ook mentale gezondheid hoort hierbij: depressie, angst en een negatief lichaamsbeeld komen vaker voor, en de richtlijn van 2023 noemt psychische klachten zeer vaak aanwezig en te weinig besproken.

Leven met PCOS: dagelijkse aanpak

Als je je cyclus bijhoudt, geef je je arts echte gegevens in plaats van een herinnering. Een lijstje met je belangrijkste klachten houdt het gesprek gericht. Regelmatig bewegen verbetert de werking van insuline, ook als je gewicht niet verandert. Dat effect zie je terug in je bloedwaarden, of de weegschaal nu beweegt of niet.

Bouw een team op in plaats van te rekenen op één afspraak per jaar: je huisarts, de gynaecoloog, eventueel een internist, huidarts, diëtist en psycholoog. Laat je bloed controleren volgens het schema van je arts, en wees kritisch op supplementen die speciaal voor PCOS worden verkocht. Wil je zwanger worden? Thuisarts raadt aan een eerste zwangerschap niet te lang uit te stellen, en een afspraak te maken bij je huisarts. Contact met andere vrouwen vind je bij Stichting PMOS Nederland (voorheen Stichting PCOS).

Nieuwste wetenschappelijke inzichten

De belangrijkste recente ontwikkeling is geen medicijn maar een richtlijn. Een internationaal panel onder leiding van Helena Teede bracht 39 organisaties uit 71 landen samen en liet 52 systematische reviews maken (studies die al het beschikbare bewijs samenvoegen in plaats van op één onderzoek te leunen). Zo ontstond de internationale richtlijn van 2023, met 254 aanbevelingen en praktijkpunten, waarvan 77 gebaseerd op bewijs. AMH-bepaling werd geaccepteerd als alternatief voor de echo, maar alleen bij volwassenen (Teede et al., 2023). In Nederland is deze richtlijn door de NVOG overgenomen. Wat betekent dit voor jou? Heb je als volwassene een onregelmatige cyclus en aangetoonde androgenen te veel, dan heb je geen echo nodig voor de diagnose.

Een begeleidend artikel uit 2025 in BMC Medicine paste dezelfde werkwijze toe op tieners, met 55 klinische vragen. De conclusie: tieners hebben andere regels nodig. Vóór de volwassenheid zijn voor de diagnose zowel een onregelmatige cyclus als zichtbare of gemeten androgenen te veel nodig. Een echo van het bekken en AMH horen bij tieners niet gebruikt te worden, omdat ze op die leeftijd onbetrouwbaar zijn. Tieners met één kenmerk heten ‘met verhoogd risico’ en worden gevolgd (Peña et al., 2025). Wat betekent dit voor jou? Kreeg een tiener de diagnose alleen op basis van een echo, dan is het zinvol om dat opnieuw te bekijken.

Een meta-analyse uit 2023 (een studie die de resultaten van meerdere onderzoeken statistisch samenvoegt) in Reproductive Biology and Endocrinology bundelde 26 gerandomiseerde studies met 1691 deelnemers. Wie inositol gebruikte, had 1,79 keer zoveel kans op een regelmatige menstruatie als wie een placebo kreeg. Het 95%-betrouwbaarheidsinterval liep van 1,13 tot 2,85: dat is het gebied waar het echte effect zeer waarschijnlijk ligt. Omdat het boven 1,0 blijft, is het resultaat waarschijnlijk geen toeval. Inositol verlaagde ook het vrije testosteron en verhoogde het SHBG (Greff et al., 2023). Wat betekent dit voor jou? Dit is een van de beter onderzochte supplementen bij PCOS, maar het is niet per se goed voor jou. Overleg met je arts.

Fabels en feiten over PCOS

• Fabel: je moet cysten op je eierstokken hebben om PCOS te hebben. Feit: de echo is één van de drie kenmerken en er zijn er maar twee nodig.
• Fabel: PCOS komt alleen voor bij mensen met overgewicht. Feit: PCOS bij een slank lichaam is echt en komt vaak voor.
• Fabel: met PCOS kun je geen kinderen krijgen. Feit: het is de belangrijkste oorzaak van onvruchtbaarheid door het uitblijven van de eisprong, en een van de best te behandelen.
• Fabel: de pil verbergt het probleem alleen. Feit: de pil behandelt echte klachten en stelt je vruchtbaarheid later niet uit.
• Fabel: PCOS komt door je leefstijl. Feit: de oorsprong is erfelijk, hormonaal en ligt in de ontwikkeling.

Woordenlijst

Veelgestelde vragen

Wat zijn de symptomen van PCOS?

De belangrijkste symptomen zijn een onregelmatige of uitblijvende menstruatie, acne, extra haargroei op kin, bovenlip, borst of buik, en dunner haar op de kruin. Veel vrouwen hebben ook moeite met zwanger worden of met hun gewicht. Een donkere, fluweelachtige huid in de nek of oksel wijst op veel insuline. Bijna niemand heeft alle symptomen, en het patroon verschilt per vrouw.

Hoe wordt PCOS vastgesteld?

Bij volwassenen gebruiken artsen de Rotterdam-criteria: twee van de drie kenmerken, namelijk een onregelmatige of uitblijvende eisprong, zichtbaar of gemeten te veel androgenen, en veel blaasjes op de echo. Aandoeningen met hetzelfde beeld, zoals schildklierziekte, niet-klassiek adrenogenitaal syndroom en een te hoog prolactine, moeten eerst zijn uitgesloten. Daarom zitten er in het onderzoek ook tests die normaal horen te zijn. Voldoe je al aan de eerste twee kenmerken, dan voegt een echo niets toe.

Kan je zwanger worden als je PCOS hebt?

Ja, en de meeste vrouwen die dat willen, worden uiteindelijk zwanger. PCOS is de belangrijkste oorzaak van onvruchtbaarheid door het uitblijven van de eisprong. Het probleem is dat er geen eicel vrijkomt, er is geen verstopping, en dat reageert goed op behandeling. Meestal is de eerste stap het opwekken van de eisprong met letrozol, eventueel gevolgd door metformine, hormooninjecties of ivf. Sommige vrouwen worden zonder behandeling zwanger.

Is PCOS ernstig?

PCOS is niet direct gevaarlijk, maar het is wel meer dan een cyclusprobleem. Het verhoogt de kans op diabetes type 2, ongunstige cholesterolwaarden, hoge bloeddruk, slaapapneu en op lange termijn een verdikt baarmoederslijmvlies. Ook depressie en angst komen vaker voor. Met regelmatige controle van je bloedwaarden en een behandeling die bij je doelen past, zijn die risico’s goed in de hand te houden.

Kun je PCOS hebben zonder overgewicht?

Ja. PCOS bij een slank lichaam is bekend, en een flink deel van de vrouwen met PCOS is slank. Het is geen lichtere vorm: ook in deze groep komt insulineresistentie vaak voor, alleen is die zonder bloedonderzoek moeilijk te zien. De androgeenklachten kunnen net zo sterk zijn. Het probleem in de praktijk is vertraging in de diagnose, omdat artsen soms denken dat een slank lichaam PCOS uitsluit.

Geeft PCOS haaruitval?

Dat kan. Te veel androgenen werken op de haarzakjes van de hoofdhuid, waardoor het haar geleidelijk dunner wordt op de kruin en bij de scheiding, terwijl de haarlijn aan de voorkant blijft. Dat kan samengaan met ongewenste haargroei elders, omdat haarzakjes op het hoofd en op het lichaam juist tegengesteld op androgenen reageren. De behandeling richt zich op de androgenen, en verbetering gaat langzaam.

Wat kun je beter niet eten met PCOS?

Er is geen verboden lijst, en strenge diëten zonder begeleiding kunnen meer kwaad dan goed doen. Wat helpt, is een eetpatroon met weinig snelle suikers en bewerkte producten en veel groente, volkoren producten en eiwit, omdat dat de insuline rustiger houdt. Laat een diëtist met je meekijken, zeker als je een verleden hebt met eetproblemen. Bewegen verbetert de insulinewerking, ook zonder dat je afvalt.

Is PCOS te genezen?

PCOS blijft je hele leven, maar de vorm verandert. De cyclus wordt vaak regelmatiger rond je late dertiger en veertiger jaren, en na de overgang spelen cyclus en vruchtbaarheid geen rol meer. Tot die tijd zijn de klachten goed te behandelen: androgeenklachten, een onregelmatige cyclus en stofwisselingswaarden reageren allemaal op behandeling. Wat blijft, is het verhoogde risico voor stofwisseling en hart en bloedvaten.

Bronnen

• Thuisarts (NHG) — Ik heb het polycysteus-ovarium-syndroom (PCOS) — Thuisarts.nl, 2023 — thuisarts.nl
• NVOG / Federatie Medisch Specialisten — PCOS / PMOS (adaptatietraject internationale richtlijn) — Richtlijnendatabase, 2023 (naamswijziging 2026) — richtlijnendatabase.nl
• NHG — NHG-Standaard Diabetes mellitus type 2 — Nederlands Huisartsen Genootschap, geraadpleegd 2026 (Engelstalig) — richtlijnen.nhg.org
• Diabetesfonds — Wat zijn normale bloedsuikerwaarden? — Diabetesfonds.nl, geraadpleegd 2026 — diabetesfonds.nl
• Stichting PMOS Nederland — Informatie en lotgenotencontact — Stichtingpcosnederland.nl, geraadpleegd 2026 — stichtingpcosnederland.nl
• NICHD — Polycystic Ovary Syndrome (PCOS) — National Institutes of Health, 2024 (Engelstalig) — nichd.nih.gov
• Office on Women’s Health — Polycystic ovary syndrome — HHS, 2024 (Engelstalig) — womenshealth.gov
• Centers for Disease Control and Prevention — Diabetes and Polycystic Ovary Syndrome (PCOS) — CDC, 2024 (Engelstalig) — cdc.gov
• Mayo Clinic — Polyendocrine metabolic ovarian syndrome (PMOS) — Mayo Clinic, 2026 (Engelstalig) — mayoclinic.org
• Cleveland Clinic — PMOS (Polyendocrine Metabolic Ovarian Syndrome) — Cleveland Clinic, 2026 (Engelstalig) — my.clevelandclinic.org
• Teede HJ et al. — Recommendations from the 2023 International Evidence-based Guideline for the Assessment and Management of Polycystic Ovary Syndrome — Human Reproduction, 2023 (Engelstalig) — doi.org
• Peña AS et al. — International evidence-based recommendations for polycystic ovary syndrome in adolescents — BMC Medicine, 2025 (Engelstalig) — doi.org
• Greff D et al. — Inositol is an effective and safe treatment in PCOS — Reproductive Biology and Endocrinology, 2023 (Engelstalig) — doi.org

Verder lezen

• Liet je uitslag een bijnierpatroon zien? Wij leggen uit hoe je een DHEA-S-uitslag leest en wat een verhoogde waarde betekent.
• Omdat schildklierziekte als eerste wordt uitgesloten, helpt het om te weten wat een TSH-uitslag zegt over je schildklierfunctie.
• De stofwisselingskant van PCOS wordt duidelijk als je leest over het verband tussen insulineresistentie en diabetes type 2.
• Is je glucose goed maar voel je je niet goed? Wij leggen uit waarom een HbA1c vroege insulineresistentie kan missen.
• Pijnlijke menstruaties naast een onregelmatige cyclus kunnen op iets anders wijzen. Lees daarom over de klachten die endometriose van PCOS onderscheiden.

Begrijp je labuitslag met BloodSense

Bij PCOS vertelt de labuitslag het grootste deel van het verhaal, maar hij is ook het moeilijkst alleen te lezen. Een gewone uitslag bevat testosteron, SHBG, vrije-androgeenindex, DHEA-S, LH en FSH, AMH, prolactine, 17-OH-progesteron, TSH, nuchtere glucose en insuline, en cholesterol. Los bekeken vallen veel daarvan binnen de referentiewaarden. De diagnose zit in de verbanden: een normaal testosteron met een laag SHBG, een normale glucose met een hoge insuline.

BloodSense leest je resultaten als patroon in plaats van losse waarden, legt in gewone taal uit wat elke marker betekent en laat zien welke combinaties je bij je volgende afspraak kunt bespreken. Je krijgt ook een lijst met vragen om aan je huisarts te stellen. BloodSense vervangt je arts niet; het maakt dat gesprek nuttiger.

Laat je labuitslag uitleggen met BloodSense

De informatie op deze pagina is bedoeld als uitleg en vervangt geen consult bij je huisarts. Bespreek je uitslag altijd met je huisarts. Het BloodSense-rapport wordt gemaakt door kunstmatige intelligentie, alleen ter informatie. Het is geen diagnose en geen behandeladvies.