Colitis ulcerosa: symptomen, oorzaken, onderzoek en behandeling

Colitis ulcerosa is een chronische darmontsteking waarbij je afweer het slijmvlies van de dikke darm en de endeldarm steeds ontstoken houdt, met kleine zweertjes. Het is een van de twee belangrijkste vormen van inflammatoire darmziekte (IBD). De ziekte verloopt meestal in golven: periodes van opvlamming met bloederige diarree en aandrang, afgewisseld met rustigere periodes. Omdat de klachten lijken op veel andere darmproblemen, wordt colitis ulcerosa meestal pas vastgesteld na een kijkonderzoek van de darm en onderzoek van bloed en ontlasting. In Nederland hebben ruim 100.000 mensen een chronische darmontsteking, en iets meer dan de helft daarvan heeft colitis ulcerosa, schrijft het MDL Fonds. In dit artikel lees je wat colitis ulcerosa is, hoe je de symptomen herkent, wat de oorzaken zijn, hoe artsen het vaststellen met labonderzoek en wat behandeling, leefstijl en onderzoek te bieden hebben.

Wat is colitis ulcerosa?

Colitis ulcerosa is een levenslange aandoening waarbij een chronische ontsteking het slijmvlies beschadigt, het binnenste laagje van de dikke darm. De naam betekent letterlijk een ontsteking van de dikke darm (colon = dikke darm, -itis = ontsteking) waarbij zweren ontstaan (ulcerosa), legt het MDL Fonds uit. De ontsteking begint bijna altijd in de endeldarm en breidt zich als één aaneengesloten stuk uit naar boven door de dikke darm, niet in losse plekken. Op dat ontstoken oppervlak ontstaan kleine open zweertjes die makkelijk bloeden. Daarom is bloed bij de ontlasting een van de kenmerkende tekenen.

Colitis ulcerosa hoort bij dezelfde familie als de ziekte van Crohn; samen heten ze inflammatoire darmziekten, in het Engels inflammatory bowel disease (IBD). Het zijn wel verschillende ziekten. De ziekte van Crohn kan elk deel van het spijsverteringskanaal raken, van mond tot anus, vaak in losse stukken en door de hele darmwand heen. Colitis ulcerosa blijft in de dikke darm en endeldarm en raakt alleen het slijmvlies. Omdat ze vaak worden verward, helpt ons artikel over de ziekte van Crohn. Colitis ulcerosa verschilt ook van een darmprobleem zonder zichtbare ontsteking; dat verschil wordt duidelijker als je ons artikel over het prikkelbaredarmsyndroom leest.

Colitis ulcerosa symptomen

De symptomen van colitis ulcerosa komen en gaan: ze worden heftiger tijdens een opvlamming en minder in een rustige periode. Hoe erg ze zijn, hangt deels af van hoeveel van de dikke darm ontstoken is. De meest vaste tekenen zijn diarree met bloed of slijm, vaak en dringend naar de wc moeten, en krampen laag in de buik. Veel mensen hebben ook het vervelende gevoel dat ze moeten poepen terwijl de darm leeg is; dat heet tenesmus.

Buiten de darm kan colitis ulcerosa het hele lichaam raken, vooral tijdens een ernstige opvlamming. Moeheid, onbedoeld afvallen, weinig eetlust en lichte koorts komen vaak voor, en blijvend bloedverlies kan bloedarmoede geven. Thuisarts noemt dat de ziekte en de klachten ervoor kunnen zorgen dat je erg moe bent. Bij sommige mensen geeft de ziekte ook klachten buiten de darm, zoals in gewrichten, ogen en huid, schrijft het MDL Fonds.

Oorzaken, en wat triggert colitis ulcerosa?

De precieze oorzaak van colitis ulcerosa is niet bekend, maar je afweer reageert te sterk op prikkels in de darm, zoals darmbacteriën. Het MDL Fonds noemt het een immuungemedieerde ontstekingsziekte, en dat is niet precies hetzelfde als een auto-immuunziekte. Thuisarts legt uit dat je afweer de goede bacteriën in je darmen kan aanvallen, of je eigen darmslijmvlies. Erfelijkheid, de samenstelling van de darmbacteriën en omgevingsfactoren dragen bij. Volgens Thuisarts heeft bij ongeveer 3 van de 100 mensen met colitis ulcerosa ook een ouder, broer of zus de ziekte. De ontsteking komt niet door een virus, bacterie of parasiet, dus colitis ulcerosa is niet besmettelijk.

De ziekte wordt meestal ontdekt tussen 15 en 40 jaar en komt iets vaker voor bij mannen, schrijft het MDL Fonds. Ze komt ook vaker voor in geïndustrialiseerde, verstedelijkte gebieden. Belangrijk: eten en stress veroorzaken colitis ulcerosa niet. Wel kunnen ze een opvlamming uitlokken of erger maken bij iemand die de ziekte al heeft. Thuisarts noemt als dingen die klachten erger kunnen maken: onregelmatig en ongezond eten (zoals veel alcohol, energiedrankjes, snoep en vette snacks), weinig bewegen, een onregelmatig leven zoals nachtdiensten, en veel stress.

Vormen van colitis ulcerosa

Artsen delen colitis ulcerosa in naar hoeveel van de dikke darm ontstoken is, omdat dat zowel de klachten als de behandeling bepaalt. Omdat de ontsteking in de endeldarm begint en naar boven gaat, beschrijven de vormen hoe ver die reikt.

• Proctitis: de ontsteking zit alleen in de endeldarm. Dat geeft vaak bloedverlies en aandrang, maar weinig klachten in de rest van het lichaam.
• Linkszijdige colitis: de ontsteking loopt van de endeldarm door het laatste deel van de dikke darm aan de linkerkant van de buik.
• Uitgebreide colitis of pancolitis: de ontsteking zit in het grootste deel of de hele dikke darm. Die vorm geeft meestal de ernstigste klachten, zoals veel diarree, flink afvallen en meer kans op complicaties.

Hoe wordt colitis ulcerosa vastgesteld? Bloedwaarden en calprotectine

Omdat de klachten lijken op infecties, de ziekte van Crohn en andere darmziekten, is er geen enkele test die colitis ulcerosa alleen bevestigt. De diagnose combineert je klachten met labonderzoek en een kijkje in de darm. Je huisarts kan je doorsturen naar een maag-darm-leverarts in het ziekenhuis, schrijft Thuisarts. Een kijkonderzoek van de darm (coloscopie) met biopten is de beslissende stap: de arts ziet de aaneengesloten ontsteking en neemt kleine stukjes weefsel weg die in het lab worden onderzocht.

Labonderzoek is de kern van zowel de diagnose als de controles op lange termijn. Een onderzoek van de ontlasting is vaak de eerste aanwijzing. Lees wat calprotectine in je ontlasting zegt over darmontsteking. Thuisarts legt uit: als er meer van dit eiwit in je poep zit, is de kans groter dat je ontstekingen in je darmen hebt. Het wordt veel gebruikt om IBD te onderscheiden van een darmprobleem zonder ontsteking en om opvlammingen te volgen. Bloedonderzoek geeft meer detail. Om te zien hoe actief de ontsteking is, kijken artsen naar wat het CRP in je bloed meet, en vaak ook naar de BSE (bezinking) als maat voor ontsteking. Omdat blijvend bloedverlies bloedarmoede kan geven, hoort een bloedbeeld er meestal bij; het hemoglobine wordt in Nederland in mmol/L gemeten. Bij ontstekingen in je darmen komt er vaak te weinig ijzer uit je eten in je lichaam, schrijft Thuisarts. Bij een vermoeden van ijzertekort kijken artsen dan ook naar wat je ferritine zegt over je ijzervoorraad, en soms naar albumine, een eiwit dat kan dalen bij een ernstige ontsteking.

Colitis ulcerosa behandeling

Er is geen medicijn dat colitis ulcerosa geneest, maar er is een brede en groeiende reeks behandelingen die de ontsteking kunnen dempen, het slijmvlies laten herstellen en de ziekte rustig houden. Bij colitis ulcerosa is behandeling nodig, en meestal krijg je eerst medicijnen tegen de ontstekingen, schrijft Thuisarts. De behandeling past bij hoe ernstig en uitgebreid de ziekte is en gaat vaak stap voor stap.

Bij milde tot matige ziekte zijn aminosalicylaten de eerste keus, ook wel 5-ASA-middelen genoemd, zoals mesalazine. Ze verminderen de ontsteking van het darmslijmvlies en kun je slikken of direct in de endeldarm inbrengen. Moet een opvlamming snel onder controle komen, dan wordt vaak een korte kuur corticosteroïden gegeven, zoals prednison. Die zijn niet bedoeld voor lang gebruik vanwege de bijwerkingen. Om de ziekte op lange termijn rustig te houden, gebruiken sommige mensen afweeronderdrukkers zoals azathioprine.

Matige tot ernstige colitis ulcerosa, of ziekte die niet reageert op die stappen, wordt steeds vaker behandeld met geavanceerde middelen. Daartoe horen biologische medicijnen die een specifiek deel van de afweerreactie blokkeren, zoals de TNF-remmers infliximab en adalimumab, het darmgerichte vedolizumab, ustekinumab en de nieuwere interleukine-23-remmer mirikizumab. Een tweede groep zijn tabletten met kleine moleculen, zoals de JAK-remmers tofacitinib en upadacitinib en de S1P-receptormodulatoren ozanimod en etrasimod. Lukt het niet om de ziekte met medicijnen onder controle te krijgen, of ontstaan er ernstige complicaties, dan kan een operatie waarbij de dikke darm wordt verwijderd colitis ulcerosa helemaal wegnemen. Een behandelplan maak je het best samen met je maag-darm-leverarts, omdat de juiste keus afhangt van je ziekte, je andere aandoeningen en je voorkeuren.

Leven met colitis ulcerosa: wat mag je niet eten?

Er is geen speciaal dieet dat helpt bij colitis ulcerosa en geen eten dat iedereen moet laten staan; wat klachten geeft, verschilt per persoon. Dat schrijft Thuisarts. Het is wel belangrijk om gezond te eten, met vooral groente, fruit, volkoren producten, peulvruchten, noten en vis. Eet regelmatig, ook als je diarree hebt, liever 5 of 6 kleine maaltijden dan 3 grote, en drink genoeg, want bij diarree verlies je veel vocht. Sommige mensen merken dat dranken met alcohol, cafeïne of koolzuur hun diarree of winderigheid erger maken. Is je ziekte rustig, dan kun je eten dat je eerder klachten gaf opnieuw proberen. Probiotica, kurkuma of visolie helpen volgens Thuisarts waarschijnlijk niet. Wil je iets aan je eten veranderen, maak dan een afspraak met een diëtist.

Goed leven met colitis ulcerosa draait om de ziekte rustig houden en opvlammingen vroeg herkennen. Je onderhoudsmedicijnen trouw nemen, ook als je je goed voelt, is de beste manier om terugval te voorkomen; doses overslaan is een veelvoorkomende reden dat klachten terugkomen. Thuisarts raadt verder aan om minstens 2,5 uur per week te bewegen, stress te beperken, goed te slapen en te stoppen met roken. Een eenvoudig dagboek van klachten, eten en stress kan je eigen uitlokkers laten zien. Regelmatige controles bij je behandelteam, met onderzoek van ontlasting en bloed en geplande coloscopieën, maken het mogelijk de behandeling aan te passen voordat een opvlamming ernstig wordt. Houd ook je vaccinaties bij, omdat verschillende medicijnen tegen colitis ulcerosa je afweer onderdrukken. Steun en informatie vind je bij de patiëntenvereniging Crohn & Colitis NL.

Kan colitis ulcerosa overgaan? Complicaties en vooruitzichten

Colitis ulcerosa gaat niet vanzelf over, maar de meeste mensen hebben periodes met klachten en periodes zonder, en met behandeling bereikt en houdt de meerderheid een rustige periode. Het MDL Fonds schrijft dat genezing niet mogelijk is, maar dat medicijnen en operaties de klachten kunnen verminderen en de kwaliteit van leven verbeteren. Toch kan de ziekte ernstige complicaties geven, vooral bij een zware of langdurige ontsteking. Een gevaarlijke opvlamming kan leiden tot hevig bloedverlies, ernstige uitdroging of een zeldzaam spoedgeval, toxisch megacolon, waarbij de dikke darm snel uitzet en kan scheuren. In zulke situaties is direct medische hulp nodig; bel bij levensgevaar 112.

Heb je met colitis ulcerosa meer kans op darmkanker?

Ja, bij uitgebreide colitis ulcerosa die al vele jaren bestaat, is de kans op dikkedarmkanker op lange termijn groter. Daarom raden richtlijnen een paar jaar na de diagnose regelmatige controle-coloscopieën aan. Hoe die controles passen bij darmkankeronderzoek, lees je in ons artikel over darmkanker. Met een vaste behandeling, goede controles en aandacht voor alarmsignalen zijn de vooruitzichten voor de meeste mensen met colitis ulcerosa nu echt goed.

Nieuwste wetenschappelijke inzichten

De behandeling van colitis ulcerosa is de afgelopen jaren snel veranderd, met verschillende nieuwe medicijnen. Een van de opvallendste is mirikizumab, een antistof die interleukine-23 blokkeert, een signaal dat de ontsteking aanjaagt. In twee grote fase 3-studies bereikten duidelijk meer mensen met mirikizumab een rustige ziekte dan mensen met placebo, zowel na 12 weken als na een jaar onderhoudsbehandeling, en het middel verminderde ook de vervelende aandrang (D’Haens en collega’s, 2023). Wat betekent dit voor jou: mirikizumab is nu toegelaten voor matig tot ernstig actieve colitis ulcerosa en is een extra optie als oudere middelen niet hielpen. Welk geavanceerd middel bij jou past, beslis je samen met een specialist.

Met zoveel geavanceerde middelen is de grote vraag hoe je kiest. In 2024 publiceerde de American Gastroenterological Association een richtlijn die steeds wordt bijgewerkt, waarin de biologische middelen en tabletten werden vergeleken en in groepen naar werkzaamheid ingedeeld, om artsen te helpen elk middel bij de juiste patiënt in te zetten (Singh en collega’s, 2024). De richtlijn moedigde ook aan om werkzamere middelen eerder te gebruiken, in plaats van pas op te schalen als mildere middelen falen. Wat betekent dit voor jou: de zorg wordt meer op maat. Houdt je huidige behandeling je klachten niet onder controle, dan is het redelijk je arts te vragen of een ander of eerder geavanceerd middel beter past.

Naast nieuwe medicijnen verfijnen onderzoekers hoe de ziekte wordt gevolgd, zodat de behandeling kan worden aangepast vóór een opvlamming. Een overzicht uit 2025 noemde de opkomst van thuistests voor calprotectine en andere markers, waarmee mensen hun darmontsteking tussen afspraken door kunnen volgen (Wan en collega’s, 2025). Dat past bij ‘treat to target’: het doel is niet alleen klachten verlichten, maar ook meetbare ontstekingsmarkers weer normaal krijgen. Wat betekent dit voor jou: letten op je labuitslagen, vooral op een marker in de ontlasting zoals calprotectine, wordt een praktisch onderdeel van het leven met colitis ulcerosa. Begrijpen wat die getallen betekenen, helpt jou en je arts eerder te handelen.

Woordenlijst

Veelgestelde vragen

Wat zijn de eerste symptomen van colitis ulcerosa?

De eerste en meest voorkomende symptomen zijn diarree met bloed of slijm, een dringende behoefte om naar de wc te gaan en krampen onder in de buik. Veel mensen merken ook bloedverlies uit de anus en het gevoel niet helemaal leeg te zijn. De klachten beginnen vaak geleidelijk en komen in golven, dus ze worden in het begin makkelijk weggewuifd. Bespreek aanhoudende of bloederige diarree altijd met je huisarts.

Is colitis ulcerosa te genezen?

Er is geen medicijn dat colitis ulcerosa geneest; het is een levenslange aandoening. De behandeling kan de ontsteking wel goed onder controle houden en de ziekte lang rustig houden. De enige ingreep die de ziekte kan wegnemen, is een operatie waarbij de dikke darm wordt verwijderd, omdat colitis ulcerosa alleen de dikke darm en endeldarm raakt. Dat is een grote ingreep die je zorgvuldig met je arts afweegt.

Wat is het beste medicijn bij colitis ulcerosa?

Er is geen beste medicijn voor iedereen, omdat de keus afhangt van hoe ernstig en uitgebreid je ziekte is. Lichte ziekte reageert vaak op aminosalicylaten zoals mesalazine, terwijl matige tot ernstige ziekte biologische middelen of tabletten kan vragen die de afweer gericht remmen. Corticosteroïden worden kort gebruikt om een opvlamming te dempen. Het beste middel is het middel dat jij en je maag-darm-leverarts samen kiezen.

Is de ziekte van Crohn zwaarder dan colitis ulcerosa?

Dat verschilt per persoon; beide kunnen mild of ernstig verlopen. Het verschil zit vooral in waar en hoe ze schade doen. Colitis ulcerosa blijft in de dikke darm en endeldarm en raakt alleen het slijmvlies in één aaneengesloten stuk. De ziekte van Crohn kan elk deel van het spijsverteringskanaal raken, vaak in losse stukken en door de hele darmwand. Onderzoek van bloed en ontlasting, scans en een coloscopie helpen artsen ze uit elkaar te houden.

Hoe testen artsen op colitis ulcerosa?

De diagnose rust op een coloscopie met biopten als beslissende test, ondersteund door labonderzoek. Onderzoek van de ontlasting, zoals calprotectine, toont darmontsteking. Bloedonderzoek met CRP, BSE en een bloedbeeld meet de ontsteking en zoekt naar bloedarmoede. Geen enkele bloedtest stelt colitis ulcerosa op zichzelf vast, maar samen geven deze uitslagen een duidelijk beeld en ze worden ook gebruikt om de ziekte te volgen.

Kan eten colitis ulcerosa veroorzaken of genezen?

Nee. Geen enkel voedingsmiddel veroorzaakt colitis ulcerosa, en geen dieet kan het genezen, omdat de ziekte wordt aangedreven door de afweer en niet door wat je eet. Wel kan bepaald eten klachten uitlokken of erger maken tijdens een opvlamming, en dat verschilt per persoon. Een eet- en klachtendagboek kan helpen je eigen uitlokkers te vinden. Gezond, goed verdragen eten steunt je gezondheid, naast je medicijnen en niet in plaats daarvan.

Bronnen

• Thuisarts (NHG) — Ik wil leren omgaan met colitis ulcerosa — Thuisarts.nl, 2023 — thuisarts.nl
• Thuisarts (NHG) — Ik krijg onderzoek om uit te zoeken of ik colitis ulcerosa heb — Thuisarts.nl, geraadpleegd 2026 — thuisarts.nl
• MDL Fonds — Colitis ulcerosa — mdlfonds.nl, geraadpleegd 2026 — mdlfonds.nl
• Crohn & Colitis NL — Colitis ulcerosa — crohn-colitis.nl, geraadpleegd 2026 — crohn-colitis.nl
• Cleveland Clinic — Ulcerative Colitis: Symptoms, Causes, Diagnosis and Treatment — Cleveland Clinic Health Library, 2024 (Engelstalig) — my.clevelandclinic.org
• Mayo Clinic — Ulcerative Colitis: Symptoms and Causes — Mayo Clinic, 2024 (Engelstalig) — mayoclinic.org
• MedlinePlus, National Library of Medicine — Ulcerative Colitis — MedlinePlus Health Topics, reviewed 2024 (Engelstalig) — medlineplus.gov
• D’Haens G, Dubinsky M, Kobayashi T, et al. — Mirikizumab as Induction and Maintenance Therapy for Ulcerative Colitis — New England Journal of Medicine, 2023 (Engelstalig) — doi.org/10.1056/NEJMoa2207940
• Singh S, Loftus EV, Limketkai BN, et al. — AGA Living Clinical Practice Guideline on Pharmacological Management of Moderate-to-Severe Ulcerative Colitis — Gastroenterology, 2024 (Engelstalig) — doi.org/10.1053/j.gastro.2024.10.001
• Wan J, Zhou J, Wang Z, et al. — Epidemiology, Pathogenesis, Diagnosis, and Treatment of Inflammatory Bowel Disease: Insights From the Past Two Years — Chinese Medical Journal, 2025 (Engelstalig) — doi.org/10.1097/CM9.0000000000003542

Verder lezen

• Vergelijk colitis ulcerosa met een andere aandoening van het spijsverteringskanaal in ons artikel over coeliakie.
• Lees over een andere veelvoorkomende oorzaak van pijn onder in de buik in ons artikel over diverticulitis.
• Zie waarom een belangrijk eiwit kan dalen bij een ernstige ontsteking in onze uitleg over albumine in je bloed.
• Begrijp hoe bloedarmoede zichtbaar wordt in gewoon bloedonderzoek met onze uitleg over hemoglobine.
• Krijg een vollediger beeld van je eigen uitslag met onze gids over het lezen van een labuitslag.

Begrijp je labuitslag met BloodSense

De diagnose colitis ulcerosa rust op meer dan een coloscopie. Er hoort een reeks labonderzoeken bij, van de calprotectine die darmontsteking aangeeft tot de bloedwaarden die bloedarmoede en ziekteactiviteit laten zien. Diezelfde uitslagen sturen elke stap van de behandeling, maar ze zijn lastig zelf te lezen, zeker als er markers, referentiewaarden en markeringen op staan die je nog nooit hebt gezien. BloodSense zet je labuitslag om in gewone taal. Je ziet waar elke marker staat ten opzichte van de referentiewaarden van je lab, en wat een hoge, lage of twijfelachtige uitslag voor jou betekent. Het BloodSense-rapport wordt gemaakt door kunstmatige intelligentie, alleen ter informatie. Het is geen diagnose en geen behandeladvies, en het vervangt het oordeel van je huisarts of maag-darm-leverarts niet.

Laat je labuitslag binnen enkele minuten uitleggen