Het belangrijkste

IBD (inflammatoire darmziekte, of chronische darmontsteking) is een langdurige ontsteking van de darm, vooral de ziekte van Crohn en colitis ulcerosa. Het geeft in opvlammingen diarree, buikpijn, bloed bij de ontlasting, moeheid en afvallen. Bloedonderzoek (bloedbeeld, CRP, ferritine) en calprotectine in de ontlasting laten de ontsteking zien; een coloscopie met biopten bevestigt de diagnose, en dezelfde testen volgen daarna of de behandeling werkt.

Wat is IBD (chronische darmontsteking)?

Bij IBD houdt je afweersysteem de binnenkant van de darm steeds ontstoken. De ziekte is levenslang, met opvlammingen en rustige periodes (remissie)[1]. Er zijn twee hoofdvormen[1][11]:

  • De ziekte van Crohn: kan elk deel van het spijsverteringskanaal treffen, van mond tot anus, vaak pleksgewijs en door de hele darmwand heen.
  • Colitis ulcerosa: zit alleen in het slijmvlies van de dikke darm en begint bij de endeldarm.

Is de vorm nog niet duidelijk, dan staat er soms "IBD-U" (unclassified) op de uitslag; volgens het MDL Fonds geldt dat voor ongeveer 10% van de patiënten[12]. IBD is iets anders dan het prikkelbare darm syndroom (PDS): PDS geeft echte klachten, maar geen ontsteking van de darmwand[1].

IBD in het kort
OnderwerpBelangrijkste feiten
Andere namenInflammatoire darmziekte, chronische darmontsteking; ziekte van Crohn en colitis ulcerosa (CU); IBD-U als de vorm onduidelijk is
Hoe vaakOngeveer 100.000 mensen in Nederland[12]; in de Verenigde Staten meer dan 0,7% van de bevolking[2]; wereldwijd 6,8 miljoen in 2017[3]
Leeftijd bij de diagnoseMeestal tussen 15 en 30 jaar, maar elke leeftijd kan[11]; de meeste nieuwe gevallen tussen 20 en 30 jaar[2]
Belangrijkste onderzoekenBloedbeeld, CRP, ferritine, albumine, calprotectine in de ontlasting, ontlasting op infecties, daarna coloscopie met biopten en beeldvorming[4]

Wat zijn de symptomen van IBD?

De klachten hangen af van waar de ontsteking zit en hoe actief die is[1][11]:

  • In de darm: diarree die weken aanhoudt, buikpijn of krampen, ineens heel nodig moeten, bloed of slijm bij de ontlasting (vooral bij colitis ulcerosa).
  • In het hele lichaam: moeheid, afvallen, koorts tijdens een opvlamming; bij sommige kinderen een tragere groei.
  • Buiten de darm: pijnlijke gewrichten, rode of pijnlijke ogen, huidplekken, aften in de mond, problemen met lever of galwegen[11].

Na verloop van tijd kan IBD leiden tot bloedarmoede, zwakkere botten, slechtere opname van voedingsstoffen en een grotere kans op darmkanker[1]. Een derde van de mensen met actieve IBD heeft bloedarmoede door ijzertekort[5]. Niet elke darmontsteking is IBD: ook een infectie kan de darm ontsteken, daarom wordt eerst de ontlasting onderzocht[4].

Wanneer naar de dokter

  • Spoed: bel 112 bij veel bloedverlies uit de anus, flauwvallen, hevige buikpijn met een opgezette of harde buik, of braken dat niet stopt[16].
  • Dezelfde dag of binnen 24 tot 48 uur je MDL-arts, IBD-verpleegkundige of huisarts bellen, 's avonds en in het weekend de huisartsen-spoedpost[16]: bij meer dan 6 keer per dag bloederige ontlasting samen met koorts boven 37,8 °C of een snelle hartslag. Artsen noemen dat een acute ernstige colitis, die in het ziekenhuis wordt behandeld[5]. Ook bij tekenen van uitdroging.
  • Bij je volgende afspraak bij diarree die langer dan een paar weken duurt, bloed bij de ontlasting, onverklaard afvallen of moeheid, of een hoge calprotectine of laag Hb op een recente uitslag.

Wat is de oorzaak van IBD, en wie heeft meer kans?

De precieze oorzaak is onbekend: waarschijnlijk reageert het afweersysteem verkeerd op darmbacteriën bij mensen met een erfelijke aanleg[11].

  • Vaak Familie: ouders, broers, zussen en kinderen van iemand met IBD hebben 4 tot 20 keer meer kans, vooral bij de ziekte van Crohn[11].
  • Vaak Roken: vergroot de kans op de ziekte van Crohn[10], en rokers met Crohn hebben meer opvlammingen en vaker een operatie[5].
  • Mogelijk Andere verbanden uit onderzoek: wonen in de stad, antibiotica, de pil, een laag vitamine D, het weghalen van de blinde darm (bij Crohn). Bewegen en borstvoeding gingen samen met een kleinere kans[10].

Welk onderzoek toont IBD aan, en hoe lees je de uitslag?

Geen enkele bloedtest bewijst IBD. De huisarts kan je doorsturen naar een maag-darm-leverarts (MDL-arts) in het ziekenhuis, waar bloed en ontlasting (calprotectine) worden onderzocht en de arts je darmen van binnen bekijkt[13]. De Europese richtlijn adviseert bij de diagnose een bloedbeeld, ontstekingswaarden zoals CRP, nier- en leverwaarden, ijzerstatus en ontlastingsonderzoek op infecties, waaronder het toxine van C. difficile[4]. Hieronder een verzonnen uitslag van een vrouw van 26 met al twee maanden bloederige diarree.

Fictief voorbeeld van een labuitslag bij verdenking op IBD (Nederlands format)
BepalingUitslagEenheidReferentiewaardeAfwijkend
Hemoglobine (Hb)6,8mmol/l7,5-10,0L
Trombocyten46810^9/l150-400H
CRP24mg/l< 10H
Ferritine21µg/l15-150-
Albumine32g/l35-50L
Calprotectine (feces)640µg/g< 50H
C. difficile toxine / feceskweeknegatief / geen pathogenen-negatief-
  1. Hb en trombocyten: een licht verlaagd Hb (6,8 mmol/l is ongeveer 10,9 g/dl) en verhoogde bloedplaatjes passen vaak bij ontsteking en bloedverlies. Zie ons artikel over het volledig bloedbeeld.
  2. CRP: bevestigt dat er ergens in het lichaam ontsteking is, maar is niet specifiek voor IBD en kan normaal zijn terwijl de ziekte actief is[4].
  3. Ferritine: "normaal" voor het lab, maar bij IBD betekent een ferritine onder 30 µg/l zonder ontsteking ijzertekort[4], en tot 100 µg/l kan bij ontsteking nog steeds ijzertekort zijn[5].
  4. Calprotectine: een eiwit uit witte bloedcellen; 640 µg/g wijst op darmontsteking en is een reden voor een coloscopie.
  5. Ontlastingsonderzoek: een infectie kan op IBD lijken en wordt eerst uitgesloten[4], bijvoorbeeld met de test op Clostridium difficile.

Heb je je bloed- en ontlastingsuitslagen bij de hand? BloodSense legt elke waarde van je volledige labuitslag in gewone woorden uit, zodat je je vragen voor de MDL-arts kunt voorbereiden.

Leg mijn labuitslag uit

Calprotectine in de ontlasting: IBD of PDS?

Veel labs noemen een calprotectine onder 50 µg/g normaal[5]. Bij volwassenen met klachten die op PDS lijken, betekent een waarde van 40 µg/g of lager, of een CRP van 5 mg/l of lager, een kans op IBD van 1% of minder[6]. Omdat de testen verschillen, laat de Britse richtlijn elke regio een eigen grens kiezen voor verwijzing naar een coloscopie, meestal tussen 100 en 250 µg/g[5]. Een infectie verhoogt calprotectine ook, en bloederige diarree vraagt hoe dan ook om een kijkonderzoek[5]. Lees ook ons artikel over het prikkelbare darm syndroom.

Wat bevestigt de diagnose?

De standaard is een ileocoloscopie (kijkonderzoek van dikke darm en laatste deel van de dunne darm) met biopten; CT, MRI of een capsule-endoscopie bekijken de dunne darm[4]. Antistoffen (ASCA, pANCA) en DNA-onderzoek worden niet geadviseerd voor de gewone diagnose[4]. Voor een behandeling met biologicals controleert het team ook op tuberculose, hepatitis B en C, hiv en afweer tegen waterpokken[5].

Welk bloed- en ontlastingsonderzoek volgt IBD, en hoe vaak?

Richtlijnen willen de ontsteking zelf tot rust brengen, niet alleen de klachten. Op korte termijn: minder klachten en een normale CRP en calprotectine. Op lange termijn: een genezen darmslijmvlies, een normale kwaliteit van leven en een normale groei bij kinderen[9]. De Nederlandse richtlijn voor volwassenen met IBD heeft hiervoor een eigen module over behandeldoelen[14].

Gebruikelijke controles bij IBD (je behandelteam past ze aan)
OnderzoekWaaromGebruikelijk moment
Calprotectine, CRP, klachtenOntsteking volgen zonder scopie; calprotectine kan stijgen vóór een opvlammingElke 3 tot 6 maanden in remissie[4]
Calprotectine of coloscopieNagaan of een nieuwe behandeling het slijmvlies laat genezen (colitis ulcerosa)3 tot 6 maanden na de start[4]
Bloedbeeld, nier- en leverwaardenBijwerkingen van azathioprine of mercaptopurineWeek 2, 4, 8 en 12, daarna minstens elke 3 maanden[5]
TPMT (enzymtest)Een veilige dosis thiopurine kiezenVóór de eerste dosis[5]
Ferritine, transferrineverzadiging, vitamine B12, foliumzuur, vitamine DIJzertekort en voedingstoestandBij bloedarmoede, ondervoeding of risico[5]
Controle-coloscopieVroege voorstadia van kanker vinden als de dikke darm ontstoken is geweestVanaf 8 jaar na het begin van de klachten; bij primaire scleroserende cholangitis vanaf de diagnose[5]

Bij colitis ulcerosa in remissie kan volgens de Amerikaanse richtlijn een calprotectine onder 150 µg/g, een normale lactoferrine in de ontlasting of een normale CRP actieve ontsteking uitsluiten en een routine-coloscopie besparen; bij matige tot ernstige klachten kan een waarde boven 150 µg/g de behandeling sturen[8]. In een overzicht van 2.499 patiënten vond calprotectine 88% van de opvlammingen die bij een scopie zichtbaar waren, CRP maar 49%[7]: een normale CRP sluit een opvlamming dus niet uit.

Een laag albumine, een laag vitamine B12 (na Crohn in het laatste deel van de dunne darm of na een operatie) en een lage ferritine komen vaak voor en zijn goed te behandelen.

Hoe wordt IBD behandeld?

De behandeling hangt af van de vorm, de uitbreiding en de ernst van de ziekte[5][14]. De belangrijkste mogelijkheden:

  • Aminosalicylaten (5-ASA, mesalazine): vooral bij lichte tot matige colitis ulcerosa.
  • Corticosteroïden (prednison, budesonide): om een opvlamming snel te remmen, niet voor lang gebruik. Bij een kuur van 3 maanden of langer horen controles van bloedbeeld, bloedsuiker of HbA1c, cholesterol en bloeddruk, plus calcium en vitamine D[5].
  • Immunomodulatoren: azathioprine, mercaptopurine, methotrexaat, met de bloedcontroles hierboven.
  • Biologicals en JAK-remmers: anti-TNF-middelen (infliximab, adalimumab), vedolizumab, ustekinumab, JAK-remmers als tablet[14]. De spiegel van het middel in je bloed kan verklaren waarom het minder goed werkt[5].
  • Operatie en voeding: een operatie bij een vernauwing, fistel, abces of colitis die niet op medicijnen reageert; begeleiding door een diëtist en ijzer.

Kun je IBD voorkomen, en hoe leef je ermee?

IBD is niet te voorkomen, maar het beloop kan wel beter:

  • Stop met roken: het maakt de ziekte van Crohn erger[5]. Ook met colitis ulcerosa is stoppen het advies, al kan er daarna een opvlamming komen en moet de behandeling soms worden aangepast[5].
  • Houd je controles aan, ook als het rustig is: calprotectine kan waarschuwen voordat de klachten terugkomen[4].
  • Lever bij het begin van een opvlamming ontlasting in: een infectie moet uitgesloten zijn voordat de behandeling zwaarder wordt[4].
  • Laat je vaccinaties bijwerken vóór een behandeling die je afweer onderdrukt[5], en vraag naar je botten, je stemming en moeheid[1].

De meeste mensen met IBD leiden een actief leven met lange rustige periodes[1].

Vragen voor je MDL-arts

  1. Heb ik de ziekte van Crohn of colitis ulcerosa, en welk deel van de darm is ontstoken?
  2. Aan welke uitslag zien we dat mijn behandeling werkt: klachten, calprotectine, CRP of een scopie?
  3. Is mijn ferritine te laag voor iemand met IBD, en heb ik ijzer nodig?
  4. Wanneer is mijn eerste controle-coloscopie?

Veelgestelde vragen

Is IBD een auto-immuunziekte?

Artsen noemen het een immuungemedieerde ziekte: het afweersysteem reageert verkeerd op darmbacteriën, maar er is niet één auto-antistof die het veroorzaakt, en daarom stellen antistoftesten de diagnose niet[4][11]. Zie onze pagina over auto-immuunziekten.

Kan bloedonderzoek alleen IBD aantonen?

Nee. Een normale uitslag sluit IBD niet uit, en een hoge CRP heeft veel oorzaken. Calprotectine is de gevoeligste test zonder ingreep, maar voor de diagnose is een coloscopie met biopten nodig[4].

Geeft IBD meer kans op darmkanker?

Ja, als de dikke darm vele jaren ontstoken is geweest; daarom begint de controle-coloscopie 8 jaar na het begin van de klachten[5]. Bij een ontsteking die alleen in de endeldarm zit (proctitis) is de kans ongeveer gelijk aan die van iedereen[5]. Zie darmkanker.

Verder lezen

Bronnen

  1. Centers for Disease Control and Prevention. About Inflammatory Bowel Disease (Engelstalig). cdc.gov (geraadpleegd op 16 november 2026)
  2. Lewis JD, Parlett LE, Jonsson Funk ML, et al. Incidence, Prevalence, and Racial and Ethnic Distribution of Inflammatory Bowel Disease in the United States. Gastroenterology. 2023;165(5):1197-1205. doi:10.1053/j.gastro.2023.07.003 (geraadpleegd op 16 november 2026)
  3. GBD 2017 Inflammatory Bowel Disease Collaborators. The global, regional, and national burden of inflammatory bowel disease in 195 countries and territories, 1990-2017. Lancet Gastroenterol Hepatol. 2020;5(1):17-30. doi:10.1016/S2468-1253(19)30333-4 (geraadpleegd op 16 november 2026)
  4. Maaser C, Sturm A, Vavricka SR, et al. ECCO-ESGAR Guideline for Diagnostic Assessment in IBD Part 1: Initial diagnosis, monitoring of known IBD, detection of complications. J Crohns Colitis. 2019;13(2):144-164. doi:10.1093/ecco-jcc/jjy113 (geraadpleegd op 16 november 2026)
  5. Lamb CA, Kennedy NA, Raine T, et al. British Society of Gastroenterology consensus guidelines on the management of inflammatory bowel disease in adults. Gut. 2019;68(Suppl 3):s1-s106. doi:10.1136/gutjnl-2019-318484 (geraadpleegd op 16 november 2026)
  6. Menees SB, Powell C, Kurlander J, et al. A meta-analysis of the utility of C-reactive protein, erythrocyte sedimentation rate, fecal calprotectin, and fecal lactoferrin to exclude inflammatory bowel disease in adults with IBS. Am J Gastroenterol. 2015;110(3):444-454. doi:10.1038/ajg.2015.6 (geraadpleegd op 16 november 2026)
  7. Mosli MH, Zou G, Garg SK, et al. C-Reactive Protein, Fecal Calprotectin, and Stool Lactoferrin for Detection of Endoscopic Activity in Symptomatic Inflammatory Bowel Disease Patients: A Systematic Review and Meta-Analysis. Am J Gastroenterol. 2015;110(6):802-819. doi:10.1038/ajg.2015.120 (geraadpleegd op 16 november 2026)
  8. Singh S, Ananthakrishnan AN, Nguyen NH, et al. AGA Clinical Practice Guideline on the Role of Biomarkers for the Management of Ulcerative Colitis. Gastroenterology. 2023;164(3):344-372. doi:10.1053/j.gastro.2022.12.007 (geraadpleegd op 16 november 2026)
  9. Turner D, Ricciuto A, Lewis A, et al. STRIDE-II: An Update on the Selecting Therapeutic Targets in Inflammatory Bowel Disease (STRIDE) Initiative of the IOIBD. Gastroenterology. 2021;160(5):1570-1583. doi:10.1053/j.gastro.2020.12.031 (geraadpleegd op 16 november 2026)
  10. Piovani D, Danese S, Peyrin-Biroulet L, et al. Environmental Risk Factors for Inflammatory Bowel Diseases: An Umbrella Review of Meta-analyses. Gastroenterology. 2019;157(3):647-659. doi:10.1053/j.gastro.2019.04.016 (geraadpleegd op 16 november 2026)
  11. MSD Manual Consumer Version (Engelstalig). Overview of Inflammatory Bowel Disease (IBD). msdmanuals.com (geraadpleegd op 16 november 2026)
  12. MDL Fonds. Darmontstekingsziekte (IBD). mdlfonds.nl (geraadpleegd op 16 november 2026)
  13. Thuisarts.nl (NHG). Ik krijg onderzoek om uit te zoeken of ik de ziekte van Crohn heb. thuisarts.nl (geraadpleegd op 16 november 2026)
  14. Federatie Medisch Specialisten, Richtlijnendatabase. Inflammatoire darmziekten (IBD) volwassenen. 2026. richtlijnendatabase.nl (geraadpleegd op 16 november 2026)
  15. Rijksoverheid. Eigen risico zorgverzekering. rijksoverheid.nl (geraadpleegd op 16 november 2026)
  16. Thuisarts.nl (NHG). Spoed: wie moet je bellen? thuisarts.nl (geraadpleegd op 16 november 2026)

Deze pagina geeft algemene informatie over IBD (chronische darmontsteking). Ze vervangt niet het advies van de arts die je gezondheid en al je uitslagen kent.