Het belangrijkste

Bij een auto-immuunziekte valt het afweersysteem gezonde cellen van het eigen lichaam aan. Er zijn er meer dan 80 bekend, van schildklierontsteking tot lupus, en samen treffen ze ongeveer 1 op de 10 mensen. Geen enkel bloedonderzoek vindt ze allemaal: de arts combineert je klachten met gerichte antistoffen, zoals ANA, en met ontstekingswaarden.

Wat is een auto-immuunziekte, in het kort?

  • Wat het is: het afweersysteem, dat normaal ziekteverwekkers bestrijdt, maakt antistoffen of cellen die eigen weefsel beschadigen[1].
  • Hoeveel: meer dan 80[1]. Sommige treffen één orgaan, zoals de schildklier bij de ziekte van Hashimoto; andere het hele lichaam, zoals lupus (SLE).
  • Hoe vaak: in een onderzoek bij 22 miljoen mensen in het Verenigd Koninkrijk troffen 19 veelvoorkomende auto-immuunziekten 10,2% van de bevolking: 13,1% van de vrouwen en 7,4% van de mannen[4].
  • Belangrijkste bloedwaarden: antinucleaire antistoffen (ANA) voor de ziekten die het hele lichaam treffen, een antistof die past bij elke ziekte (schildklier, coeliakie, reumatoïde artritis, diabetes type 1) en ontstekingswaarden zoals CRP en BSE.

Wat zijn de symptomen van een auto-immuunziekte?

De klachten hangen af van het orgaan dat wordt aangevallen, en veel andere ziekten geven dezelfde klachten[1]. Signalen die vaak het eerst komen:

  • Moeheid die niet overgaat, lichte koorts, je algemeen ziek voelen.
  • Pijn, zwelling en stijfheid van gewrichten; spierzwakte[2].
  • Huiduitslag, roodheid, warmte of zwelling, de bekende tekenen van ontsteking[1][2].
  • Klachten die komen en gaan: periodes waarin het erger is heten opvlammingen, rustige periodes heten remissies[1].

Sommige combinaties wijzen op een bepaald orgaan:

  • Schildklier: gewichtsverandering, het snel koud of warm hebben, hartkloppingen (Hashimoto of de ziekte van Graves).
  • Gewrichten: pijnlijke, gezwollen kleine gewrichten van de handen, 's ochtends erger (reumatoïde artritis).
  • Darmen: diarree, een opgeblazen buik, afvallen of ijzertekort (coeliakie, ziekte van Crohn).
  • Alvleesklier: dorst, vaak plassen en afvallen (diabetes type 1)[2].
  • Zenuwen en spieren: problemen met zien, tintelingen, een hangend ooglid of zwakte die in de loop van de dag erger wordt (multiple sclerose, myasthenia gravis).
  • Droge ogen en droge mond: syndroom van Sjögren.

Wanneer ga je naar de dokter?

Wanneer naar de dokter

  • Spoed: bel 112 bij een adem die naar fruit ruikt met braken, diep en snel ademen of sufheid, wat een eerste teken van diabetes type 1 kan zijn[16]; bij ernstige moeite met ademen of slikken bij iemand met spierzwakte[17]; of bij pijn op de borst, plotselinge verwardheid of zwakte aan één kant van het lichaam.
  • Binnen 24 tot 48 uur bij een warm, gezwollen gewricht met koorts, nieuwe huiduitslag met koorts, schuimende of donkere urine, of een bekende auto-immuunziekte die snel verergert. Buiten kantooruren: de huisartsenpost.
  • Bij je volgende afspraak bij moeheid, gewrichtspijn of uitslag die al weken duurt, of een positieve antistof die toevallig is gevonden. Neem een klachtendagboek en de ziektes in je familie mee.

Wat is de oorzaak van een auto-immuunziekte, en wie loopt meer risico?

De precieze oorzaak is niet bekend. Waarschijnlijk maken bepaalde genen iemand vatbaar, waarna een uitlokkende factor de ziekte op gang brengt[1]. Bekende risicofactoren:

  • Vrouw zijn: vrouwen worden veel vaker ziek, vaak in de vruchtbare jaren[3][4].
  • Familie: een ouder, broer of zus met een auto-immuunziekte verhoogt het risico[1][2].
  • Infecties: sommige virussen, zoals het epstein-barrvirus en covid-19, worden in verband gebracht met het begin van auto-immuunziekten[2].
  • Roken en chemische stoffen: tabak en sommige stoffen uit de omgeving[2].
  • Er al één hebben: auto-immuunziekten komen vaak samen voor. Kinderen met diabetes type 1 hadden veel vaker coeliakie, een schildklierziekte of de ziekte van Addison dan de algemene bevolking[4].

Welk bloedonderzoek laat een auto-immuunziekte zien, en hoe lees je de uitslag?

Meestal bestaat er geen enkele test voor een bepaalde auto-immuunziekte, en de diagnose kan meerdere bezoeken kosten[1]. De arts gaat uit van je klachten en vraagt passend onderzoek aan: het bloedbeeld, ontstekingswaarden en daarna antistoffen. Een fictief voorbeeld van een uitslag bij gewrichtspijn, huiduitslag en moeheid:

Fictief voorbeeld van een uitslag van auto-immuunonderzoek (format van een Nederlands laboratorium)
BepalingUitslagReferentiewaardeMarkering
ANA (IIF op HEp-2-cellen)positiefnegatief*
ANA-titer1:320< 1:80H
Patroonhomogeen (AC-1)
Anti-dsDNA48 IE/ml< 30H
Complement C30,72 g/l0,90-1,80L
Complement C40,08 g/l0,10-0,40L
CRP4 mg/l< 5
BSE (bezinking)38 mm/uur< 20H
  1. ANA positief met titer 1:320: de titer is de hoogste verdunning van het serum waarbij de antistoffen nog te zien zijn. Ook gezonde mensen zijn soms positief: 13,3% bij 1:80 en 5% bij 1:160 in een internationaal onderzoek[6]. Een hoge titer weegt zwaarder, maar is op zich nooit een diagnose[5].
  2. Patroon: het lab beschrijft hoe de antistoffen de cellen laten oplichten; er zijn 29 patronen vastgelegd, en elk patroon wijst op de antistof die daarna wordt getest[7].
  3. Anti-dsDNA verhoogd, C3 en C4 verlaagd: beide tellen mee in de classificatiecriteria voor lupus, die als startpunt een positieve ANA van minstens 1:80 vragen[8].
  4. BSE verhoogd, CRP normaal: de BSE laat ontsteking zien, maar niet de oorzaak[15]. Referentiewaarden verschillen per lab: kijk naar de waarden op je eigen uitslag.

Antistoffen, titers, patronen en ontstekingswaarden verspreid over meerdere pagina's? BloodSense legt elke regel van je volledige uitslag in gewone woorden uit en helpt je je vragen voor de arts voor te bereiden.

Leg mijn uitslagen uit
Bloedonderzoek dat vaak wordt aangevraagd bij verdenking op een auto-immuunziekte
TestBijbehorende ziektenHoe lees je het
ANALupus, Sjögren, sclerodermie, auto-immuunhepatitis[5]Screeningstest: negatief maakt lupus zeer onwaarschijnlijk; positief vraagt om verdere antistoffen[6][8]
Anti-dsDNA, C3 en C4Lupus[8]Hoog anti-dsDNA (H) en laag complement (L) passen bij actieve lupus
Reumafactor en anti-CCPReumatoïde artritis[9]Anti-CCP komt bij de meeste patiënten voor en bijna nooit zonder de ziekte; beide positief maakt de ziekte waarschijnlijk[10]
Anti-TPO, anti-Tg, TSH-receptorantistoffenHashimoto, ziekte van Graves[11]Lees samen met het TSH: hoog anti-TPO bij Hashimoto, TSH-receptorantistoffen bij Graves
Anti-tTG IgA met totaal IgACoeliakie[12]Alleen betrouwbaar als je nog gluten eet; een laag totaal IgA kan een positieve uitslag verbergen[12][13]
Eilandjes-antistoffen (insuline, GAD, IA-2, ZnT8)Diabetes type 1[14]Kunnen er al zijn vóór er klachten zijn; screening wordt aangeboden bij diabetes type 1 in de familie[14]
CRP en BSEElke ontsteking[15]Laten zien hoe actief de ontsteking is, niet de oorzaak

Drie valkuilen: een positieve ANA komt vaak voor bij gezonde volwassenen, vooral vrouwen boven de 65, en na sommige infecties of medicijnen[5]; wie vóór de coeliakietest stopt met gluten, kan een vals-negatieve uitslag krijgen[12][18]; en een normaal CRP sluit een auto-immuunziekte niet uit. Soms is een biopt of beeldvorming nodig om de diagnose te bevestigen[2][18].

Hoe wordt een auto-immuunziekte gecontroleerd?

De controles hangen af van de ziekte en de behandeling:

  • Reumatoïde artritis en lupus: CRP, BSE en bloedbeeld volgen de ontsteking; bij lupus worden ook de urine en de nierfunctie gecontroleerd.
  • Schildklier: het TSH bepaalt de dosis schildklierhormoon.
  • Diabetes type 1: het HbA1c meet de gemiddelde bloedsuiker.
  • Coeliakie: opnieuw antistoffen meten laat zien of het glutenvrije dieet werkt; voorbereiding is daarvoor niet nodig[12].
  • Medicijnen die de afweer remmen: regelmatig bloedbeeld en lever- en nierwaarden om bijwerkingen op te sporen.

Hoe wordt een auto-immuunziekte behandeld?

De meeste zijn chronisch. De behandeling moet het afweersysteem kalmeren en ontsteking en pijn verminderen; sommige mensen hebben haar hun leven lang nodig[1]. Doseringen noemen we hier niet.

  • Pijnstillers en ontstekingsremmers, waaronder corticosteroïden (prednison)[2].
  • Afweerremmers en andere medicijnen die het afweersysteem afremmen[1][2].
  • Aanvullen wat het orgaan niet meer maakt: insuline bij diabetes type 1[2], schildklierhormoon bij een te traag werkende schildklier.
  • Een strikt glutenvrij dieet bij coeliakie, met hulp van een diëtist[13][18].
  • Fysiotherapie, ergotherapie en bij sommige ziekten immunoglobulinen via een infuus[2].

Kun je een auto-immuunziekte voorkomen, en hoe leef je ermee?

Voor de meeste bestaat geen bewezen preventie, maar je kunt sommige risico's verkleinen en opvlammingen vroeg herkennen:

  • Rook niet, of zoek hulp bij stoppen[2].
  • Schrijf de ziektes in je familie op, ook bij grootouders en neven en nichten, en laat ze aan je arts zien[3].
  • Houd een klachtendagboek bij: wat er optreedt, wanneer, en wat het beter of erger maakt[3].
  • Ken de eerste tekenen van je opvlammingen en weet wie je dan belt.
  • Bewaar kopieën van al je antistofuitslagen: ze worden zelden herhaald, en de volgende specialist vraagt ernaar.
  • Stop nooit zelf met een voorgeschreven behandeling, ook niet als het goed gaat.

Vragen voor je arts

  1. Op welke auto-immuunziekte wijzen mijn klachten, en welke tests bevestigen of sluiten die uit?
  2. Is mijn ANA-titer betekenisvol, en waar wijst het patroon op?
  3. Moet ik naar een specialist, en naar welke?
  4. Welke bloedwaarden herhalen we, en hoe vaak?
  5. Bij welke tekenen van een opvlamming moet ik meteen bellen?

Veelgestelde vragen

Kan één bloedtest alle auto-immuunziekten uitsluiten?

Nee. Een negatieve ANA maakt lupus zeer onwaarschijnlijk, maar sluit schildklierziekte, coeliakie, diabetes type 1 of multiple sclerose niet uit; daarvoor zijn eigen tests[1].

Is een auto-immuunziekte erfelijk?

Deels. Families delen genen die het risico verhogen, vaak op verschillende auto-immuunziekten, maar de meeste familieleden worden nooit ziek[1].

Is een auto-immuunziekte besmettelijk?

Nee. Ze ontstaat in je eigen afweersysteem en gaat niet over op anderen, ook al kan een infectie de ziekte uitlokken[2].

Is een auto-immuunziekte te genezen?

De meeste niet, maar met behandeling zijn ze vaak goed onder controle te houden. Sommige, zoals coeliakie, blijven rustig zolang je de uitlokker vermijdt[1][13].

Gerelateerde artikelen

  1. MedlinePlus. Autoimmune diseases. US National Library of Medicine, 2024. medlineplus.gov (geraadpleegd op 30 oktober 2026)
  2. Cleveland Clinic. Autoimmune diseases. 2024. clevelandclinic.org (geraadpleegd op 30 oktober 2026)
  3. Office on Women's Health, US Department of Health and Human Services. Autoimmune diseases. 2026. womenshealth.gov (geraadpleegd op 30 oktober 2026)
  4. Conrad N, Misra S, Verbakel JY, et al. Incidence, prevalence, and co-occurrence of autoimmune disorders over time and by age, sex, and socioeconomic status: a population-based cohort study of 22 million individuals in the UK. Lancet. 2023;401(10391):1878-1890. doi:10.1016/S0140-6736(23)00457-9 (geraadpleegd op 30 oktober 2026)
  5. MedlinePlus. ANA (antinuclear antibody) test. US National Library of Medicine, 2025. medlineplus.gov (geraadpleegd op 30 oktober 2026)
  6. Tan EM, Feltkamp TE, Smolen JS, et al. Range of antinuclear antibodies in "healthy" individuals. Arthritis Rheum. 1997;40(9):1601-1611. doi:10.1002/art.1780400909 (geraadpleegd op 30 oktober 2026)
  7. Damoiseaux J, Andrade LEC, Carballo OG, et al. Clinical relevance of HEp-2 indirect immunofluorescent patterns: the International Consensus on ANA patterns (ICAP) perspective. Ann Rheum Dis. 2019;78(7):879-889. doi:10.1136/annrheumdis-2018-214436 (geraadpleegd op 30 oktober 2026)
  8. Aringer M, Costenbader K, Daikh D, et al. 2019 European League Against Rheumatism/American College of Rheumatology classification criteria for systemic lupus erythematosus. Arthritis Rheumatol. 2019;71(9):1400-1412. doi:10.1002/art.40930 (geraadpleegd op 30 oktober 2026)
  9. Aletaha D, Neogi T, Silman AJ, et al. 2010 Rheumatoid arthritis classification criteria: an American College of Rheumatology/European League Against Rheumatism collaborative initiative. Arthritis Rheum. 2010;62(9):2569-2581. doi:10.1002/art.27584 (geraadpleegd op 30 oktober 2026)
  10. MedlinePlus. Cyclic citrullinated peptide (CCP) antibody test. US National Library of Medicine, 2024. medlineplus.gov (geraadpleegd op 30 oktober 2026)
  11. MedlinePlus. Thyroid antibodies. US National Library of Medicine, 2026. medlineplus.gov (geraadpleegd op 30 oktober 2026)
  12. MedlinePlus. Celiac disease screening. US National Library of Medicine, 2025. medlineplus.gov (geraadpleegd op 30 oktober 2026)
  13. Rubio-Tapia A, Hill ID, Semrad C, et al. American College of Gastroenterology guidelines update: diagnosis and management of celiac disease. Am J Gastroenterol. 2023;118(1):59-76. doi:10.14309/ajg.0000000000002075 (geraadpleegd op 30 oktober 2026)
  14. American Diabetes Association Professional Practice Committee. 2. Diagnosis and classification of diabetes: Standards of Care in Diabetes-2025. Diabetes Care. 2025;48(Suppl 1):S27-S49. doi:10.2337/dc25-S002 (geraadpleegd op 30 oktober 2026)
  15. MedlinePlus. Erythrocyte sedimentation rate (ESR). US National Library of Medicine, 2024. medlineplus.gov (geraadpleegd op 30 oktober 2026)
  16. MedlinePlus Medical Encyclopedia. Diabetic ketoacidosis. US National Library of Medicine, 2025. medlineplus.gov (geraadpleegd op 30 oktober 2026)
  17. NHS. Myasthenia gravis. 2023. nhs.uk (geraadpleegd op 30 oktober 2026)
  18. Thuisarts.nl (NHG, FMS). Ik krijg onderzoek in het ziekenhuis om te weten of ik coeliakie heb. 2026. thuisarts.nl (geraadpleegd op 30 oktober 2026)

Deze pagina geeft algemene informatie. Ze vervangt niet het advies van een arts, die je uitslagen beoordeelt samen met je klachten, voorgeschiedenis, medicijnen en lichamelijk onderzoek.