Coeliakie: symptomen, bloedtest, oorzaken en glutenvrij dieet

Coeliakie (uitgesproken als ‘seu-lia-kie’) is een chronische auto-immuunziekte, geen voedselallergie en geen gewone intolerantie. Als iemand met coeliakie gluten eet, een eiwit in tarwe, gerst, rogge, spelt en kamut, valt het afweersysteem per vergissing het slijmvlies van de dunne darm aan. Op den duur kunnen daardoor de kleine darmvlokken die voedingsstoffen opnemen plat en glad worden. Dat geeft vaak darmklachten, maar net zo vaak verschijnen de eerste aanwijzingen elders in het lichaam: vermoeidheid, een ijzertekort of botontkalking. Coeliakie komt veel vaker voor dan de meeste mensen denken. In Nederland heeft ongeveer 1 op de 100 mensen coeliakie, maar veel van hen weten het niet, terwijl de ziekte goed te behandelen is zodra ze is vastgesteld.

In dit artikel lees je wat coeliakie is, welke symptomen je kunt hebben, hoe het ontstaat, hoe de coeliakie bloedtest en de verdere diagnose werken, welke behandeling er is en wat nieuw onderzoek laat zien.

Wat is coeliakie?

Coeliakie is een auto-immuunziekte, geen voedselallergie en geen gewone gevoeligheid voor gluten. Als iemand met coeliakie gluten eet, valt het afweersysteem de dunne darm aan alsof die een bedreiging is. Dat beschadigt de darmvlokken, de vingervormige uitsteeksels die voedingsstoffen uit het eten opnemen. Het lichaam neemt voedingsstoffen dan minder goed op, en daarom geeft coeliakie problemen die veel verder gaan dan de spijsvertering. Thuisarts legt uit dat het op een allergie lijkt, maar dat het iets anders is: bij coeliakie valt je afweer je eigen darmcellen aan.

Wat is het verschil tussen glutenintolerantie en coeliakie?

Het verschil is dat coeliakie een auto-immuunziekte is die de dunne darm beschadigt, terwijl een glutengevoeligheid (vaak glutenintolerantie genoemd) wel klachten geeft maar geen aantoonbare darmschade, en een tarweallergie een allergische reactie is. Het woord ‘glutenallergie’ wordt in het dagelijks leven vaak gebruikt, maar medisch is dat meestal een tarweallergie of eigenlijk coeliakie.

Coeliakie treft wereldwijd ongeveer 1 op de 100 mensen, en dat geldt ook voor Nederland, schrijven Thuisarts en het MDL Fonds. Volgens het MDL Fonds ligt het werkelijke aantal hoger, omdat veel klachten niet als coeliakie worden herkend. Je hebt een erfelijke aanleg nodig, het komt in families voor, en het wordt vaker gevonden bij vrouwen (ongeveer twee keer zo vaak als bij mannen) en bij mensen met het downsyndroom of het syndroom van Turner. Omdat de drie aandoeningen in de tabel makkelijk door elkaar worden gehaald: alleen coeliakie geeft blijvende darmschade als je gluten niet volledig vermijdt.

Coeliakie symptomen: welke klachten geeft het?

De klassieke symptomen van coeliakie zitten in de darmen: chronische diarree (die volgens Thuisarts soms erg stinkt), een opgeblazen gevoel of bolle buik, winderigheid, buikpijn, verstopping en ongewild afvallen. Veel volwassenen hebben echter maar lichte darmklachten of helemaal geen, en dat is een reden dat de ziekte vaak wordt gemist. Coeliakie uit zich net zo vaak elders in het lichaam, en het herkennen van die signalen leidt vaak tot de diagnose.

Bloedarmoede door ijzertekort en aanhoudende vermoeidheid behoren tot de meest voorkomende tekenen, door een slechte opname van voedingsstoffen in de beschadigde darm. Ook een lage botdichtheid kan ontstaan, omdat het lichaam moeite heeft genoeg calcium en vitamine D op te nemen. Sommige mensen krijgen dermatitis herpetiformis, een hevig jeukende uitslag met blaasjes, of merken terugkerende ontstekingen in de mond, hoofdpijn of het tintelende of dove gevoel van een zenuwaandoening in handen of voeten. Thuisarts noemt ook slecht evenwicht, ontstoken gewrichten en minder vruchtbaar zijn.

Bij kinderen ziet het er vaak anders uit: slecht groeien, klein blijven, een late puberteit, prikkelbaarheid of afwijkingen van het tandglazuur, eerder dan darmklachten. Volgens het MDL Fonds kunnen klachten bij kinderen al ontstaan vanaf het moment dat ze voor het eerst gluten eten, zoals pap of brood rond zes, zeven maanden. Omdat deze signalen niets met gluten lijken te maken te hebben, wordt coeliakie soms jarenlang gemist. Ook coeliakie op latere leeftijd komt voor: de ziekte kan op elke leeftijd beginnen.

Wat zijn de symptomen van tarwe-intolerantie?

Mensen die ‘tarwe-intolerantie’ zeggen, bedoelen meestal klachten zoals een opgeblazen gevoel, buikpijn, diarree of vermoeidheid na het eten van tarwe. Die klachten lijken sterk op coeliakie. Daarom is het belangrijk eerst coeliakie te laten uitsluiten met een bloedtest, terwijl je nog gewoon gluten eet, voordat je zelf tarwe gaat schrappen.

Oorzaken en risicofactoren

Coeliakie ontstaat bij mensen met een erfelijke aanleg: bijna iedereen met de ziekte draagt HLA-DQ2 of HLA-DQ8. Toch komen deze genen veel voor en zijn ze op zichzelf niet genoeg, want een kwart tot een derde van de bevolking draagt ze zonder coeliakie te krijgen. Onderzoekers denken dat iets anders, zoals een infectie, een operatie of een zwangerschap, de ziekte uitlokt bij mensen die al vatbaar zijn. Het MDL Fonds noemt ook het microbioom in de darmen en virusinfecties als mogelijke factoren.

Coeliakie komt ook vaak samen voor met andere auto-immuunziekten, door een gedeelde erfelijke en afweerachtergrond. Mensen met diabetes type 1, of die leven met een te langzaam werkende schildklier, hebben een grotere kans op coeliakie. Een eerstegraads familielid met coeliakie verhoogt je risico flink: volgens Thuisarts heeft ongeveer 10 van de 100 mensen met een ouder, broer of zus met coeliakie het ook. Daarom adviseren artsen vaak om naaste familieleden te testen, ook zonder klachten.

Coeliakie test: hoe wordt de diagnose gesteld?

Eén ding moet je weten voordat het onderzoek begint: blijf gewoon gluten eten tot het onderzoek klaar is. Als je vooraf al glutenvrij gaat eten, kan de afweerreactie afnemen en de darm beginnen te herstellen, waardoor de uitslag ten onrechte normaal kan zijn terwijl je wel coeliakie hebt. Ben je al gestopt met gluten, overleg dan eerst met je huisarts, omdat je misschien onder begeleiding weer gluten moet gaan eten om betrouwbaar te kunnen testen. In Nederland vraagt de huisarts het bloedonderzoek aan; laboratoriumonderzoek dat je huisarts aanvraagt, gaat meestal van je eigen risico af.

Meestal begint het met een bloedtest op antistoffen tegen tissue-transglutaminase (tTG-IgA, ook anti-tTG genoemd). Dat is de voorkeurstest voor iedereen boven de 2 jaar die nog gluten eet, met een gevoeligheid van ongeveer 93 procent en een specificiteit van ongeveer 96 procent. Een IgA-tekort komt bij coeliakie vaker voor dan bij anderen en kan een vals-normale uitslag geven. Daarom meten artsen tegelijk het totale IgA, en kiezen ze voor een test op basis van IgG, zoals tTG-IgG of antistoffen tegen gedeamideerde gliadinepeptiden (DGP-IgG), als het IgA laag is.

Een test op antistoffen tegen endomysium (EMA-IgA) is heel specifiek en bevestigt vaak een positieve tTG-IgA-uitslag, al is die alleen iets minder gevoelig. De DGP-test is vooral nuttig bij kinderen jonger dan 2 jaar, bij mensen met een IgA-tekort en bij onduidelijke uitslagen.

Een DNA-test op HLA-DQ2 en HLA-DQ8 kan coeliakie niet bevestigen, omdat zoveel mensen deze genen dragen zonder de ziekte. De waarde zit in het uitsluiten: een negatieve uitslag maakt coeliakie zeer onwaarschijnlijk. Dat helpt bij verwarrende gevallen of als iemand al glutenvrij at vóór het onderzoek. Bij volwassenen blijft een kijkonderzoek van maag en twaalfvingerige darm (gastroscopie) met meerdere biopten de standaard ter bevestiging, waarbij gekeken wordt naar platte darmvlokken en meer afweercellen. Bij kinderen bestaat al een route zonder biopt: een tTG-IgA van minstens tien keer de bovengrens van normaal, bevestigd door een tweede antistoftest, maakt de diagnose mogelijk zonder kijkonderzoek. Die aanpak wordt nu ook bij volwassenen onderzocht.

Welke bloedwaarden laten de gevolgen zien?

Als coeliakie wordt vermoed, voegen artsen bloedonderzoek toe dat laat zien hoe de ziekte het lichaam heeft geraakt. Een bloedbeeld laat de bloedarmoede zien die vaak samengaat met onbehandelde coeliakie. In Nederland wordt het hemoglobine (Hb) gemeten in mmol/L; volgens Thuisarts (NHG) is er bij mannen bloedarmoede onder 8,5 mmol/L en bij vrouwen onder 7,5 mmol/L. Een controle van het ferritine laat zien of de ijzervoorraad laag is, samen met het ijzer in het bloed en de TIBC-uitslag.

Artsen raden ook aan om vitamine B12, foliumzuur en vitamine D te meten, omdat een slechte opname ook deze voedingsstoffen kan laten dalen. Een controle van het calcium en een DEXA-scan kunnen de botontkalking van osteoporose aan het licht brengen die zich in de loop van jaren ontwikkelt. Leverwaarden worden vaak gecontroleerd, en een TSH-test spoort schildklierproblemen op die vaak samen met coeliakie voorkomen. Referentiewaarden verschillen per laboratorium.

Omdat coeliakie op andere darmziekten kan lijken, testen artsen die de overlappende klachten van het prikkelbaredarmsyndroom willen uitsluiten of denken aan de darmveranderingen bij de ziekte van Crohn, meestal eerst op coeliakie. Coeliakie is namelijk met alleen een dieet te behandelen zodra het is vastgesteld.

Behandeling van coeliakie: een glutenvrij dieet

De enige behandeling van coeliakie is op dit moment een streng, levenslang glutenvrij dieet. Dat haalt de trigger voor de afweeraanval weg en laat de darm herstellen. Klachten verbeteren vaak binnen dagen tot weken, maar volledig herstel kan bij volwassenen jaren duren en gaat bij kinderen sneller. Er zijn geen medicijnen voor coeliakie, schrijft het MDL Fonds, dus gluten volledig vermijden is de basis van de zorg.

Omdat gluten kunnen verstoppen in sauzen, bewerkte producten, medicijnen en gedeelde kookoppervlakken, is besmetting herkennen net zo belangrijk als etiketten lezen. In de supermarkt herken je glutenvrije producten aan het symbool van de doorgestreepte graanaar. De meeste mensen hebben ook aanvulling van tekorten nodig, soms met ijzer, vitamine B12, foliumzuur of vitamine D, en artsen controleren de antistoffen af en toe opnieuw. Een diëtist met ervaring met coeliakie maakt glutenvrij eten veel makkelijker, en bij de Nederlandse Coeliakie Vereniging vind je praktische informatie en lotgenoten.

Wat mag je niet eten bij glutensensitiviteit of coeliakie?

Bij coeliakie eet je geen producten met tarwe, gerst, rogge, spelt of kamut, zoals gewoon brood, pasta, koek, gebak, paneermeel en gewoon bier, schrijft Thuisarts. Rijst, aardappelen, maïs, groente, fruit, vlees, vis, kip, zuivel en peulvruchten zijn van nature glutenvrij. Bij een glutengevoeligheid zonder coeliakie is het vaak niet nodig zo streng te zijn; bespreek met een diëtist hoeveel je kunt verdragen.

Welk brood eten bij glutenintolerantie?

Bij coeliakie eet je alleen brood dat als glutenvrij is gemarkeerd, bijvoorbeeld op basis van rijst-, maïs-, boekweit- of glutenvrije havermeel. Speltbrood is niet glutenvrij, want spelt is een tarwesoort. Let ook op besmetting bij de bakker en in de broodrooster thuis.

Is alle patat glutenvrij?

Niet altijd. Aardappelen zijn van nature glutenvrij, maar patat kan gluten bevatten door een coating of doordat het in hetzelfde frituurvet wordt gebakken als gepaneerde snacks. Vraag bij de snackbar of de patat apart wordt gefrituurd, of kies thuis voor patat die als glutenvrij is gemarkeerd.

Leven met coeliakie: hoe gaat het verder?

De meeste mensen met coeliakie voelen zich binnen enkele weken na het begin van een glutenvrij dieet duidelijk beter, en ook klachten buiten de darm, zoals vermoeidheid of huidproblemen, verbeteren geleidelijk als de darm herstelt. Omdat volledig herstel langer duurt dan het verdwijnen van de klachten, zeker bij volwassenen, voel je je vaak al veel beter terwijl je bloedwaarden nog geleidelijk verbeteren. Strikt glutenvrij blijven, ook als de klachten weg zijn, blijft belangrijk: steeds weer gluten binnenkrijgen kan de darm stil blijven beschadigen.

Wat is verwaarloosde coeliakie?

Met verwaarloosde coeliakie bedoelen mensen meestal coeliakie die lang niet is herkend of waarbij iemand toch gluten blijft eten. Dan kan het blijvende complicaties geven: chronische tekorten aan voedingsstoffen, bloedarmoede, onvruchtbaarheid of een onregelmatige menstruatie, toenemende botontkalking en zelden een vorm van lymfeklierkanker in de darm (lymfoom). Een deskundig behandelteam helpt problemen vroeg op te sporen. Met een consequent glutenvrij dieet leven de meeste mensen met coeliakie een vol, actief leven en merken ze dat hun energie en spijsvertering verbeteren zodra de darm hersteld is.

Nieuwste wetenschappelijke inzichten

Volgens onderzoek dat in PubMed is opgenomen, beoordeelde een studie uit Noorwegen uit 2026 meer dan 300 volwassenen die werden onderzocht op een vermoeden van coeliakie. De tTG-IgA-bloedtest presteerde heel goed, met een gevoeligheid en specificiteit van ongeveer 93 tot 94 procent. Een hoge drempel, minstens tien keer de bovengrens van normaal, kon coeliakie in 42 procent van de gevallen bevestigen zonder kijkonderzoek, met een specificiteit van 100 procent (Ibsen et al., 2026). Wat betekent dit voor jou? Steeds meer praktijkgegevens ondersteunen het overslaan van een biopt bij volwassenen met heel hoge antistofwaarden, een route die bij kinderen al standaard is.

Onderzoekers zoeken ook naar behandelingen naast het dieet. Een gerandomiseerde studie met placebo uit 2026 gaf volwassenen met behandelde coeliakie een korte periode gluten, samen met een experimenteel middel, ZED1227, dat een enzym blokkeert dat betrokken is bij de afweerreactie op gluten. Het middel voorkwam grotendeels de door gluten uitgelokte veranderingen die met placebo wel optraden (Dotsenko et al., 2026). Wat betekent dit voor jou? Dit middel vervangt het glutenvrije dieet niet en is niet goedgekeurd, maar het wijst op een mogelijke toekomstige aanvullende behandeling.

Een verwant overzicht uit 2026 van onderzoekers van de Mayo Clinic bekeek hoe een verzwakte darmbarrière bijdraagt aan coeliakie en vatte andere experimentele middelen in ontwikkeling samen, waaronder larazotideacetaat en IMU-856 (Damianos et al., 2026). Wat betekent dit voor jou? Er worden behandelingen naast het dieet onderzocht, maar geen enkele is al goedgekeurd. Een glutenvrij dieet blijft vandaag de enige bewezen behandeling.

Woordenlijst

Veelgestelde vragen over coeliakie

Is coeliakie een glutenallergie?

Nee. Coeliakie is een auto-immuunziekte waarbij gluten de afweer de dunne darm laten aanvallen. Een tarweallergie geeft een allergische reactie, zoals netelroos of benauwdheid, zonder blijvende darmschade, terwijl een glutengevoeligheid zonder coeliakie vergelijkbare klachten geeft zonder auto-immuunreactie of meetbare schade.

Moet ik gluten blijven eten vóór een coeliakie test?

Ja. Het onderzoek zoekt naar een actieve afweerreactie op gluten, dus vooraf glutenvrij eten kan een vals-normale uitslag geven. Blijf gluten eten tot het onderzoek klaar is, en overleg eerst met je huisarts als je al gestopt bent. Een zelftest die je online of bij de drogist koopt, vervangt het onderzoek via je huisarts niet.

Kan coeliakie worden vastgesteld zonder kijkonderzoek of biopt?

Bij kinderen is een route zonder biopt al standaard: een heel hoge tTG-IgA, bevestigd door een tweede antistoftest, maakt de diagnose mogelijk zonder kijkonderzoek. Die aanpak wordt ook bij volwassenen onderzocht, maar is bij volwassenen nog niet overal de standaard.

Is coeliakie te genezen?

Nee, er is op dit moment geen genezing en geen goedgekeurd medicijn voor coeliakie. Een streng, levenslang glutenvrij dieet is de enige behandeling. Daardoor herstelt de dunne darm en verbeteren de klachten, al kost volledig herstel tijd. Onderzoekers bestuderen mogelijke medicijnen voor de toekomst, maar die zijn nog niet goedgekeurd.

Moet mijn familie ook getest worden?

Vaak wel. Omdat ongeveer 10 van de 100 mensen met een ouder, broer of zus met coeliakie het ook hebben, adviseren artsen vaak om eerstegraads familieleden te testen, ook als ze geen klachten hebben. Bespreek dit met je huisarts.

Bronnen

• Thuisarts (NHG) — Ik heb coeliakie — Thuisarts.nl, geraadpleegd 2026 — thuisarts.nl
• MDL Fonds — Coeliakie — MDLfonds.nl, geraadpleegd 2026 — mdlfonds.nl
• Nederlandse Coeliakie Vereniging — Wat is coeliakie? — Glutenvrij.nl, geraadpleegd 2026 — glutenvrij.nl
• Thuisarts (NHG) — Ik heb bloedarmoede — Thuisarts.nl, geraadpleegd 2026 — thuisarts.nl
• National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases — Celiac Disease: Diagnosis — NIDDK, 2023 (Engelstalig) — niddk.nih.gov
• Mayo Clinic — Celiac disease — Mayo Clinic, 2024 (Engelstalig) — mayoclinic.org
• Cleveland Clinic — Celiac Disease — Cleveland Clinic Health Library, 2023 (Engelstalig) — my.clevelandclinic.org
• Ibsen JH, Kongsgaard A, Sovershaev M, et al. — Serology-based diagnosis of coeliac disease in secondary care: a single-centre study in Norway — Scandinavian Journal of Gastroenterology, 2026 (Engelstalig) — doi.org
• Dotsenko V, Le HH, Rajić S, et al. — Therapeutic TG2 inhibition reverses systemic multiomic dysregulation in celiac disease — BMC Medicine, 2026 (Engelstalig) — doi.org
• Damianos JA, Bledsoe A, Camilleri M, Murray JA — Coeliac disease and the intestinal barrier: mechanisms of disruption and strategies for restoration — Gut, 2026 (Engelstalig) — doi.org

Verder lezen

• Lees een volledige uitslag met meer vertrouwen met deze uitleg over de markeringen en referentiewaarden op een labuitslag.

Begrijp je labuitslag met BloodSense

Coeliakie wordt uiteindelijk bevestigd en gevolgd met bloedonderzoek, van de antistoftesten die het eerste vermoeden geven tot de controles die bloedarmoede, tekorten en de botgezondheid laten zien. Zien waar ferritine, vitamine D, vitamine B12, calcium en andere waarden staan ten opzichte van de referentiewaarden van je lab, maakt het makkelijker om te weten of je glutenvrije dieet werkt en of er nog tekorten zijn die aanvulling nodig hebben.

BloodSense legt je labuitslag in gewone taal uit en geeft je een lijst met vragen om aan je huisarts te stellen.

Laat je labuitslag uitleggen met BloodSense

De informatie op deze pagina is bedoeld als uitleg en vervangt geen consult bij je huisarts. Het BloodSense-rapport wordt gemaakt door kunstmatige intelligentie, alleen ter informatie. Het is geen diagnose en geen behandeladvies.