Tyfus (buiktyfus): symptomen, besmetting, onderzoek en behandeling

Tyfus, of preciezer buiktyfus, is een ernstige bacteriële infectie die zich verspreidt via eten en drinkwater dat besmet is met de ontlasting van iemand met de bacterie. De oorzaak is de bacterie Salmonella enterica serovar Typhi, meestal afgekort tot S. Typhi. De ziekte komt nog veel voor in delen van de wereld waar schoon water en goede riolering ontbreken. In Nederland komt buiktyfus weinig voor, en bijna altijd lopen mensen het in het buitenland op, schrijft het RIVM. Anders dan een plotselinge buikgriep bouwt tyfus zich langzaam op in een paar dagen, met koorts die steeds verder stijgt, hoofdpijn, diepe moeheid en buikklachten. In dit artikel lees je wat tyfus is, hoe je de symptomen herkent, hoe het zich verspreidt, hoe artsen het vaststellen met bloedonderzoek en ander labonderzoek, en wat behandeling, preventie en onderzoek te bieden hebben.

Wat is tyfus, en wat is een ander woord voor tyfus?

Tyfus is in het dagelijks Nederlands een verzamelnaam; in dit artikel gaat het over buiktyfus, ook wel tyfoïde koorts genoemd (in het Engels typhoid fever). Vlektyfus is een andere ziekte, door Rickettsia-bacteriën die via luizen of vlooien worden overgebracht, en valt buiten dit artikel. Buiktyfus is een infectie van het hele lichaam door S. Typhi, een nauwe verwant van de salmonellabacteriën die gewone voedselvergiftiging geven. Na het inslikken gaan de bacteriën door de darmwand en verspreiden ze zich via het bloed en de lymfevaten. Daardoor raakt de ziekte veel meer dan alleen de darm. Artsen noemen buiktyfus en het mildere paratyfus samen enterale koorts, omdat ze een vergelijkbare oorzaak en een vergelijkbaar verloop hebben.

Wereldwijd is buiktyfus een groot gezondheidsprobleem. De Amerikaanse Centers for Disease Control and Prevention (CDC) schatten dat S. Typhi elk jaar ongeveer 9 miljoen mensen ziek maakt, vooral in Zuid-Azië, Afrika ten zuiden van de Sahara en delen van Zuidoost-Azië. Volgens GGDreisvaccinaties komt tyfus relatief veel voor in landen als India, Pakistan en Sri Lanka, en is het risico in Afrika ten zuiden van de Sahara en in Midden- en Zuid-Amerika aanzienlijk lager. Omdat de ziekte zich via besmet eten en water verspreidt, hoort ze bij dezelfde familie van watergebonden infecties als cholera; lees ook ons artikel over cholera.

Tyfus symptomen: wat voel je als je tyfus hebt?

Bij tyfus voel je je steeds zieker met koorts die langzaam hoger wordt, hoofdpijn, buikpijn en weinig zin in eten. Het RIVM noemt ook: in het begin meestal verstopping, daarna soms diarree, later soms suf worden en rode vlekken op de huid van de buik. De tijd tussen besmet raken en ziek worden is volgens het RIVM ongeveer 8 tot 14 dagen; de LCI-richtlijn noemt meestal 7 tot 14 dagen en maximaal 4 weken. Het kenmerk is koorts die elke dag een beetje hoger wordt, soms tot ongeveer 39,5 tot 40 graden, en die zonder behandeling een week of langer blijft.

GGDreisvaccinaties beschrijft dat patiënten in het begin vaak hoesten zonder iets op te geven en scherp omrande rode vlekken krijgen, vooral op de buik. Die vlekken heten rose spots. Andere kenmerken zijn spierpijn, een hartslag die langzamer is dan je bij de hoge koorts zou verwachten, en een vergrote lever of milt die een arts soms kan voelen. Bij kinderen jonger dan twee jaar verloopt de infectie vaak opmerkelijk mild, schrijft GGDreisvaccinaties.

Wat zijn de symptomen van paratyfus?

Paratyfus geeft dezelfde soort klachten als buiktyfus, zoals langzaam oplopende koorts, hoofdpijn en buikklachten, maar verloopt meestal milder. Het wordt veroorzaakt door verwante bacteriën, Salmonella Paratyphi. Omdat de klachten zo op elkaar lijken, maakt alleen labonderzoek het verschil duidelijk.

Hoe ontstaat tyfus, en is tyfus besmettelijk?

Ja, tyfus is besmettelijk: de bacterie zit in de ontlasting, urine en het bloed van iemand die haar bij zich draagt en komt via de handen, eten of water in de mond van een ander. Artsen noemen dat de fecaal-orale route. Het kan gebeuren als rioolwater in drinkwater komt, als groenten worden besproeid met vies water, of als iemand die de bacterie draagt zijn handen niet goed wast en eten klaarmaakt. Het RIVM beschrijft dat de bacterie na een toiletbezoek op de wc-bril, de spoelknop, de kraan of de deurklink kan zitten. Iemand kan anderen volgens het RIVM besmetten tot 2 tot 4 weken na het begin van de klachten, soms langer, ook als de klachten al over zijn. GGDreisvaccinaties noemt rauwe schelpdieren, ongekookte melk of room en rauwe groenten of fruit als bekende bronnen.

Sommige mensen die herstellen, blijven S. Typhi maanden of jaren in hun galblaas dragen en met hun ontlasting uitscheiden zonder zich ziek te voelen. Die chronische dragers kunnen anderen besmetten zonder het te weten. Dat is een van de redenen dat de ziekte in sommige gemeenschappen blijft bestaan. De grootste risicofactor is reizen naar een gebied waar tyfus veel voorkomt, vooral Zuid-Azië. Het RIVM noemt ook een minder goede afweer, het gebruik van een medicijn tegen maagzuur en een chronische darmziekte als redenen voor meer kans. Lees ook ons artikel over hepatitis A, want die infectie verspreidt zich via hetzelfde besmette eten en water. Omdat koorts die na een reis blijft verschillende oorzaken kan hebben, denkt een arts ook aan malaria, uitgelegd in ons artikel.

Resistentie tegen antibiotica bij tyfus

Een van de belangrijkste ontwikkelingen bij tyfus is de groei van resistentie tegen antibiotica. Tientallen jaren genazen oudere antibiotica zoals ampicilline, chlooramfenicol en co-trimoxazol de meeste gevallen. Stammen die tegen alle drie tegelijk resistent zijn, heten multiresistent (MDR). Ze verspreidden zich breed in Azië en Afrika, en veel werden later ook resistent tegen de fluorochinolonen.

Recenter zijn extreem resistente stammen ontstaan, XDR-tyfus genoemd, vooral in Pakistan. Die zijn resistent tegen de oudere eerste-keusmiddelen, de fluorochinolonen en de meeste derde-generatie cefalosporinen zoals ceftriaxon, waardoor er maar een paar werkzame middelen overblijven. Daarom kan een arts niet altijd voorspellen welk antibioticum werkt, is labonderzoek van de specifieke stam zo belangrijk, en verschillen de middelen van nu, zoals azitromycine en de carbapenems, van die van vroeger.

Hoe wordt tyfus vastgesteld?

Omdat de eerste klachten lijken op die van veel andere ziekten, is labonderzoek nodig om tyfus te bevestigen. De basis is een bloedkweek: een bloedmonster wordt in een speciale voedingsbodem gezet, zodat S. Typhi kan groeien en worden herkend. Een bloedkweek werkt het best in de eerste ziekteweek en laat ook zien voor welke antibiotica de stam gevoelig is; die informatie stuurt direct de behandeling. Een kweek van beenmerg is nog gevoeliger, maar wordt minder vaak gedaan omdat die belastend is. Kweken van ontlasting of urine helpen later in de ziekte.

Bloedonderzoek doet meer dan bacteriën kweken: het laat ook zien wat de infectie met het lichaam doet. Een arts vraagt meestal een bloedbeeld met witte bloedcellen, rode bloedcellen en bloedplaatjes aan. Bij tyfus is het aantal witte bloedcellen vaak normaal of laag, in plaats van hoog zoals bij veel bacteriële infecties; lees wat het aantal leukocyten zegt bij een infectie. Het bloedbeeld kan ook lichte bloedarmoede laten zien, met een hemoglobine (Hb) in mmol/L onder de referentiewaarden van het lab. Het lab kan ook een fecesonderzoek (kweek van ontlasting) dat de bacterie in de darm vindt uitvoeren. Omdat tyfus de lever kan prikkelen, kijkt een arts soms naar het ALAT, dat op een geprikkelde lever wijst. De oudere Widal-test op antistoffen wordt op sommige plaatsen nog gebruikt, maar is onbetrouwbaar; kweken blijven de standaard.

Kun je van tyfus genezen? Behandeling en herstel

Ja, na behandeling met medicijnen genezen de meeste mensen van buiktyfus, schrijft het RIVM. De behandeling bestaat uit antibiotica, en de keuze is ingewikkelder geworden door resistentie. Wordt de infectie vroeg ontdekt en is de stam gevoelig, dan kan een antibioticum als tablet, zoals azitromycine, een niet-gecompliceerd geval behandelen. Ernstigere ziekte of een resistente stam wordt vaak in het ziekenhuis behandeld met een antibioticum via een infuus, zoals ceftriaxon. Carbapenems zoals meropenem worden bewaard voor extreem resistente stammen. Waar mogelijk stemmen artsen de keuze af op de uitslag van de kweek en de gevoeligheidsbepaling, in plaats van te gokken.

Naast antibiotica helpt ondersteunende zorg bij het herstel: rust, genoeg drinken tegen uitdroging en goede voeding, met vocht via een infuus in het ziekenhuis als iemand niet genoeg binnenhoudt. De meeste mensen voelen zich binnen een paar dagen na het starten van een werkzaam antibioticum beter, al kan volledig herstel een tot twee weken duren. Maak de hele kuur af, zodat de infectie niet terugkomt. Kinderen met buiktyfus mogen volgens het RIVM niet naar kindercentrum of school; de GGD vertelt wanneer dat weer mag. Werk je in de zorg of in de voedselbereiding, overleg dan eerst met de GGD, de bedrijfsarts of je werkgever voordat je weer gaat werken. Heb je na een reis koorts die blijft? Ga dan snel naar je huisarts en vertel waar je bent geweest.

Tyfus voorkomen: vaccinatie en hygiëne

Tyfus voorkomen rust op twee pijlers: vaccinatie en veilig eten en drinken. In Nederland kun je je voor een reis naar een land waar buiktyfus veel voorkomt laten vaccineren, bijvoorbeeld bij de GGD. Volgens GGDreisvaccinaties bestaat de vaccinatie uit één prik, die voor 60 tot 70 procent beschermt tegen tyfus gedurende drie jaar; kinderen kunnen vanaf twee jaar worden gevaccineerd. Het advies hangt af van het land, de reisduur, de verblijfsomstandigheden en je medische situatie. In andere landen bestaat ook een vaccin om te slikken. Een nieuwer conjugaatvaccin tegen tyfus koppelt de Vi-suiker van de bacterie aan een eiwit, geeft langere bescherming en kan aan jonge kinderen worden gegeven; het wordt in verschillende landen waar tyfus veel voorkomt al bij kinderen gebruikt.

Geen enkel vaccin beschermt volledig, dus voorzichtig zijn met eten en drinken blijft belangrijk, vooral op reis. Het RIVM geeft deze adviezen.

• Drink geen water uit de kraan; gebruik water uit dichte, niet eerder geopende flessen.
• Gebruik geen ijsklontjes of melkproducten zoals ijs of yoghurtdrank.
• Eet geen rauwkost, salades of ongeschild fruit, en schil fruit zelf.
• Eet alleen goed gekookt of doorbakken vlees, vis en schaal- en schelpdieren, en alleen vers gekookt of gebakken eten.
• Was je handen goed met water en zeep, en praat een paar weken voor vertrek met de GGD of een reisvaccinatiecentrum over vaccinatie.

Complicaties en vooruitzichten

Met snelle behandeling met antibiotica herstellen de meeste mensen volledig van tyfus, en overlijden is zeldzaam. Het gevaar zit in een infectie die niet wordt behandeld; dan kunnen rond de derde ziekteweek ernstige complicaties ontstaan. De meest gevreesde zijn een gaatje in de darmwand (darmperforatie) en een darmbloeding. Beide zijn spoedgevallen.

Omdat de bacteriën via het bloed reizen, kan een ernstige infectie de gevaarlijke reactie van het hele lichaam uit ons artikel over sepsis uitlokken, en minder vaak een ontsteking van de hartspier of de hersenen. Een kleiner aantal mensen wordt chronisch drager en houdt de bacterie in de galblaas, lang nadat ze zich weer goed voelen. Daarom kan controle-onderzoek en soms een langere behandeling nodig zijn. Na het doormaken van buiktyfus bouw je wat afweer op, maar je kunt het volgens het RIVM opnieuw krijgen. Al met al zijn de vooruitzichten heel goed als tyfus vroeg wordt herkend en behandeld.

Nieuwste wetenschappelijke inzichten

De meest bemoedigende recente vooruitgang tegen tyfus komt van vaccins. Een systematisch overzicht en meta-analyse uit 2025 in Vaccine bundelde praktijkgegevens uit landen waar tyfus veel voorkomt. Eén dosis van een conjugaatvaccin tegen tyfus voorkwam met kweek bevestigde tyfus met een effectiviteit van ongeveer 87 procent, en extreem resistente tyfus met een effectiviteit van ongeveer 97 procent (Haposan en collega’s, 2025). Wat betekent dit voor jou: het conjugaatvaccin is nu een bewezen middel dat ook werkt tegen de moeilijkst te behandelen stammen. Ga je naar een gebied waar tyfus voorkomt, vraag dan de GGD of je huisarts welke vaccinatie voor jou of je kinderen past.

Tegelijk volgen onderzoekers de resistente stammen die de behandeling lastiger maken. Een studie uit 2025 onderzocht S. Typhi uit bloedmonsters in Khyber Pakhtunkhwa, Pakistan: ongeveer 72 procent was multiresistent en ongeveer 22 procent extreem resistent, terwijl meropenem nog tegen de meeste werkte (Ahmad en collega’s, 2025). Een andere genetische studie uit 2025 analyseerde XDR-stammen uit Gujarat, India, en meldde dat bepaalde combinaties van een cefalosporine met een bètalactamaseremmer in het lab werkten tegen deze resistente bacteriën (Akshay en collega’s, 2025). Wat betekent dit voor jou: dit zijn vroege bevindingen uit surveillance en het lab, geen nieuwe recepten. Ze verklaren wel waarom artsen antibiotica kiezen op basis van de kweek, en waarom de behandeling altijd moet volgen op onderzoek van de specifieke stam.

Woordenlijst

Veelgestelde vragen

Wat zijn de eerste symptomen van tyfus?

Tyfus begint meestal geleidelijk, ongeveer 8 tot 14 dagen na de besmetting. Het eerste teken is vaak koorts die elke dag wat hoger wordt, met hoofdpijn, moeheid, spierpijn en minder eetlust. Buikpijn met eerst verstopping en later diarree komt vaak voor, en sommige mensen krijgen lichtroze vlekjes op de buik. Omdat deze tekenen makkelijk met andere ziekten worden verward, verdient koorts die na een reis blijft altijd aandacht van een arts.

Hoe krijg je tyfus?

Je krijgt tyfus door eten of water binnen te krijgen dat besmet is met S. Typhi, dat met de ontlasting van een besmet persoon naar buiten komt. Dat kan via onveilig drinkwater, groenten die met vies water zijn gewassen of besproeid, of eten dat is klaargemaakt door iemand die de bacterie draagt en zijn handen niet goed heeft gewassen. In Nederland lopen mensen het bijna altijd op in het buitenland.

Welke antibiotica helpen tegen tyfus, en waarom is resistentie een zorg?

Artsen behandelen tyfus met antibiotica zoals azitromycine bij een niet-gecompliceerd geval, ceftriaxon bij ernstigere ziekte en carbapenems zoals meropenem bij extreem resistente stammen. Resistentie is een groeiende zorg omdat veel stammen niet meer reageren op oudere middelen, en sommige, XDR-tyfus genoemd, tegen de meeste standaardmiddelen resistent zijn. Daarom stuurt labonderzoek van de specifieke stam de keuze.

Hoe wordt tyfus met bloedonderzoek vastgesteld?

De belangrijkste test is een bloedkweek, waarbij bloed wordt bebroed zodat S. Typhi kan groeien en worden herkend, het liefst in de eerste ziekteweek. Dezelfde kweek laat zien welke antibiotica werken. Het bloedbeeld toont vaak een normaal of laag aantal witte bloedcellen en lichte bloedarmoede, en kweken van ontlasting of urine geven later in de ziekte extra informatie.

Is er een vaccin tegen tyfus, en hoe lang beschermt het?

Ja. In Nederland kun je je via de GGD laten vaccineren voor een reis naar een land waar buiktyfus veel voorkomt. Volgens GGDreisvaccinaties is dat één prik, die voor 60 tot 70 procent beschermt gedurende drie jaar, en kinderen kunnen vanaf twee jaar worden gevaccineerd. Een nieuwer conjugaatvaccin geeft langere bescherming en wordt in veel landen waar tyfus voorkomt bij kinderen gebruikt. Geen vaccin beschermt volledig, dus veilig eten en drinken blijft belangrijk.

Kan iemand tyfus verspreiden zonder zich ziek te voelen?

Ja. Sommige mensen worden na herstel chronisch drager: ze houden de bacterie in de galblaas en scheiden die maanden of jaren met hun ontlasting uit, zonder klachten. Zij kunnen anderen besmetten, zeker als ze met eten werken. Goed handen wassen en zo nodig onderzoek en behandeling verkleinen dat risico. Daarom blijft tyfus in sommige gemeenschappen bestaan.

Bronnen

• RIVM — Vragen en antwoorden buiktyfus — rivm.nl, geraadpleegd 2026 — rivm.nl
• RIVM/LCI — Buiktyfus: LCI-richtlijn — lci.rivm.nl, geraadpleegd 2026 — lci.rivm.nl
• GGD GHOR Nederland — Buiktyfus — GGDreisvaccinaties.nl, geraadpleegd 2026 — ggdreisvaccinaties.nl
• Centers for Disease Control and Prevention — About Typhoid Fever and Paratyphoid Fever — CDC Typhoid Fever, 2024 (Engelstalig) — cdc.gov
• Centers for Disease Control and Prevention — Treating Typhoid Fever and Paratyphoid Fever — CDC Typhoid Fever, 2024 (Engelstalig) — cdc.gov
• Cleveland Clinic — Typhoid Fever: Causes, Symptoms and Treatment — Cleveland Clinic Health Library, 2023 (Engelstalig) — my.clevelandclinic.org
• Mayo Clinic — Typhoid fever: Diagnosis and treatment — Mayo Clinic, 2023 (Engelstalig) — mayoclinic.org
• MedlinePlus, National Library of Medicine — Typhoid fever — MedlinePlus Medical Encyclopedia, reviewed 2023 (Engelstalig) — medlineplus.gov
• Haposan JH, Icanervilia AV, Watts E, et al. — Real-world vaccine effectiveness of typhoid conjugate vaccine in children and adolescents: a systematic review and meta-analysis — Vaccine, 2025 (Engelstalig) — doi.org/10.1016/j.vaccine.2025.127872
• Ahmad J, Khan MA, Atif M, et al. — Incidence and antimicrobial resistance profile of multi-drug resistant Salmonella typhi isolated from blood samples in Khyber Pakhtunkhwa, Pakistan — Diagnostic Microbiology and Infectious Disease, 2025 (Engelstalig) — doi.org/10.1016/j.diagmicrobio.2025.117122
• Akshay SD, Upadhyaya H, Shukla N, et al. — Comprehensive analysis of extensive drug-resistant S. Typhi in the Gujarat region, India: genomic findings and prospective alternative therapy — Microbiology Spectrum, 2025 (Engelstalig) — doi.org/10.1128/spectrum.02540-24

Verder lezen

• Vergelijk tyfus met een andere koorts na een reis in ons artikel over dengue.
• Lees hoe een reisvaccin een andere ernstige infectie voorkomt in ons artikel over gele koorts.
• Begrijp een veel vaker voorkomende oorzaak van koorts en diarree in ons artikel over buikgriep.
• Lees hoe een andere kweek wordt beoordeeld in onze uitleg over de urinekweek.
• Krijg een vollediger beeld van je eigen waarden met onze gids over het lezen van een labuitslag.

Begrijp je labuitslag met BloodSense

De diagnose tyfus rust op labonderzoek: van de bloedkweek die de bacterie vindt tot het bloedbeeld en de leverwaarden die laten zien wat de infectie met je lichaam doet. Die uitslagen zijn lastig zelf te lezen, zeker als er kweken, referentiewaarden en als hoog of laag gemarkeerde waarden op staan. BloodSense zet je labuitslag om in gewone taal. Je ziet waar elke marker staat ten opzichte van de referentiewaarden van je lab, en wat een uitslag voor jou betekent. Het BloodSense-rapport wordt gemaakt door kunstmatige intelligentie, alleen ter informatie. Het is geen diagnose en geen behandeladvies, en het vervangt het oordeel van je huisarts niet.

Laat je labuitslag binnen enkele minuten uitleggen