Artrose: eerste symptomen, oorzaak en wat echt helpt

Artrose is de meest voorkomende gewrichtsaandoening. Volgens VZinfo van het RIVM hadden in 2025 ruim 1,7 miljoen mensen in Nederland artrose. Het is ook de meest onbegrepen gewrichtsaandoening. De meeste mensen horen dat hun gewricht ‘versleten’ is: dat kraakbeen werkt als het profiel van een autoband, dat je je portie hebt opgebruikt en dat je het dus rustiger aan moet doen. Dat verhaal klopt niet, en wie ernaar handelt, maakt het gewricht juist slechter.

In dit artikel lees je wat artrose is, hoe het zich per gewricht laat zien (zoals artrose in de knie), hoe het wordt vastgesteld, welk bloedonderzoek wel en niet zinvol is en welke behandelingen echt werken.

Wat is artrose?

Artrose is een ziekte van het hele gewricht, niet alleen van het kraakbeen. Het kraakbeen wordt dunner en zachter, maar ook het bot eronder wordt dikker, aan de randen van het gewricht groeien benige uitsteeksels (osteofyten), de banden worden stijver, de spieren die het gewricht steunen worden zwakker en het gewrichtsvlies (synovium) raakt licht ontstoken. Al die veranderingen versterken elkaar. Artrose is een mislukt herstelproces: het gewricht blijft zichzelf verbouwen, maar het resultaat klopt steeds net niet.

Daarom is ‘slijtage’ een misleidend woord. Slijtage klinkt als iets passiefs dat door gebruik komt, en dan zou minder gebruik het afremmen. Eerder het tegendeel is waar. Kraakbeen heeft geen bloedvaten en krijgt zijn voeding door beweging. Spieren die je niet gebruikt worden zwakker, en zwakke spieren vangen de belasting niet op, waardoor die via het gewrichtsoppervlak gaat. Lang rusten beschermt niet, maar versnelt juist de veranderingen die je wilt voorkomen.

Ouder worden verhoogt het risico, maar artrose hoort niet automatisch bij ouder worden. Veel mensen worden negentig met gewrichten die goed werken, en veel mensen krijgen op hun veertigste knieartrose na een gescheurde meniscus. De ontsteking die meespeelt, is licht en plaatselijk.

Wat zijn de eerste symptomen van artrose?

De eerste symptomen van artrose zijn pijn bij gebruik, kort stijf zijn na rust (startpijn) en een krakend of schurend gevoel in het gewricht. De pijn hoort bij belasting: erger bij activiteit en aan het eind van de dag, beter met rust. De ochtendstijfheid duurt kort, meestal minder dan ongeveer dertig minuten. Dat is een van de nuttigste aanwijzingen om artrose te onderscheiden van een ontstekingsziekte. Verder heeft elk gewricht een eigen patroon.

Thuisarts noemt de heup, knie en duim als de plekken waar artrose meestal zit. Opvlammingen die dagen tot weken duren zijn normaal en betekenen niet dat het plotseling slechter gaat. Wordt een gewricht snel dik, warm en rood, laat het dan snel beoordelen door je huisarts.

Artrose of ontstekingsreuma?

Het onderscheid is belangrijk, want de behandelingen zijn heel verschillend. Bij artrose is de stijfheid kort en hangt ze samen met gebruik. Bij ontstekingsreuma duurt de stijfheid elke ochtend een uur of langer en wordt ze in de loop van de dag minder. Artrose zit meestal niet aan beide kanten gelijk, treft vooral de gewrichten die gewicht dragen en de vingertopgewrichten, en geeft geen koorts, geen gewichtsverlies en geen verhoogde ontstekingswaarden.

Heb je lange ochtendstijfheid of zwelling van kleine gewrichten aan beide kanten, lees dan over reumatoïde artritis en het antistoffenonderzoek dat erbij hoort. Weet je nog niet bij welke groep jouw klachten horen, begin dan met een overzicht van de belangrijkste soorten artritis. Een plotseling, extreem pijnlijke rode grote teen in de nacht wijst op jicht en de kristalaanvallen die erbij horen, al komen de twee vaak samen voor.

Wat is de grootste oorzaak van artrose?

Een eerdere gewrichtsblessure is de duidelijkste oorzaak van artrose. Een gescheurde voorste kruisband of meniscus verhoogt het risico op knieartrose sterk, vaak met veranderingen binnen tien tot vijftien jaar, bij mensen die veel te jong zijn om het op leeftijd te gooien. Een botbreuk die doorloopt in het gewrichtsoppervlak doet hetzelfde.

Belasting telt, maar anders dan mensen denken. Recreatief hardlopen lijkt geen knieartrose te veroorzaken en beschermt misschien zelfs. Wat het risico verhoogt, is een afwijkende verdeling van de belasting: scheefstand, heupdysplasie, eerdere operaties en jarenlang zwaar tillen of knielen op het werk.

Erfelijkheid weegt zwaar, vooral bij artrose van hand en heup, waar het erfelijke deel op zo’n 40 tot 60 procent wordt geschat. Leeftijd verhoogt het risico omdat kraakbeencellen minder goed herstellen, en vrouwen krijgen na de middelbare leeftijd vaker en ernstiger artrose. Ook stofwisseling telt: gewicht verhoogt de belasting van knie en heup, maar verhoogt ook het risico in de handen, die geen gewicht dragen. Dat wijst erop dat vetweefsel ontstekingsstoffen maakt. Diabetes hangt los daarvan samen met ernstigere artrose.

Hoe wordt artrose vastgesteld?

Artrose stelt je huisarts vast op basis van je verhaal en lichamelijk onderzoek. Bij een volwassene boven ongeveer 45 jaar met pijn bij belasting, ochtendstijfheid korter dan dertig minuten en geen kenmerken van een ontstekingsziekte, kan artrose volgens richtlijnen worden vastgesteld zonder extra onderzoek. Thuisarts schrijft: na het gesprek en het onderzoek kan je huisarts meestal zeggen of je artrose hebt, en röntgenfoto’s zijn meestal niet nodig.

Röntgenfoto’s laten een vernauwde gewrichtsspleet, osteofyten, verdichting van bot en cystes zien. Ze helpen bij het plannen van een operatie en bij het uitsluiten van andere problemen. Maar ze meten geen pijn. Dat werkt twee kanten op: veel mensen met duidelijk afwijkende foto’s hebben weinig pijn, en veel mensen met veel pijn hebben foto’s die bijna normaal zijn. De pijn komt van het gewrichtsvlies, veranderingen in het beenmerg, de spieren en hoe je zenuwstelsel die signalen verwerkt, en niets daarvan zie je op een röntgenfoto. ‘Ernstige slijtage’ beschrijft dus een plaatje, geen voorspelling. Een MRI is zelden nodig en vindt vaak toevalsbevindingen die bij de meeste mensen van dezelfde leeftijd voorkomen.

Welk bloedonderzoek echt zinvol is

Geen bloedtest kan artrose aantonen. Geen enkele waarde bevestigt het en geen enkele volgt de ernst. Bloedonderzoek wordt om twee eerlijke redenen gedaan: om andere aandoeningen uit te sluiten, en om langdurig medicijngebruik veilig te houden.

Voor het uitsluiten komen de ontstekingswaarden eerst, en juist een normale uitslag zegt dan iets. Meestal wordt gekeken naar een CRP dat normaal blijft bij gewone artrose, vaak samen met de BSE (bezinking), die stijgt bij ontsteking in het hele lichaam. Wijst het patroon van de gewrichten op een auto-immuunziekte, dan kan ook de reumafactor, beoordeeld samen met anti-CCP worden bepaald. Gaat het om één heet gewricht, dan meet de arts soms het urinezuur, dat een diagnose jicht steunt of minder waarschijnlijk maakt, met de kanttekening dat het tijdens een aanval normaal kan zijn.

Voor de veiligheid hoort bij langdurig gebruik van ontstekingsremmende pijnstillers een controle van de nierfunctie, via het kreatinine, waarmee de eGFR wordt berekend. In Nederland staat kreatinine in µmol/L op je labuitslag. Daarbij hoort een bloedbeeld om bloedarmoede door een bloeding in maag of darmen op te sporen. Niets hiervan zegt iets over je kraakbeen; het laat alleen zien of er iets anders speelt en of je behandeling veilig kan doorgaan. Bloedonderzoek dat je huisarts aanvraagt, gaat meestal van je eigen risico af.

Artrose behandeling: wat moet je doen als je artrose hebt?

Als je artrose hebt, is bewegen het belangrijkste wat je kunt doen. Alle grote richtlijnen, van de American College of Rheumatology, OARSI en de Europese tegenhangers, zetten oefenen en uitleg op de eerste plaats, vóór elk medicijn. Thuisarts zegt het kort: bij artrose helpt bewegen; ga wandelen, fietsen en zwemmen. Dat is geen opwarmertje voor de echte behandeling. Het is de behandeling met het sterkste bewijs.

Oefenen vermindert pijn en verbetert wat je kunt, en het beschadigt het gewricht niet. Sterkere spieren rond een gewricht verdelen de belasting beter; conditietraining verbetert je pijntolerantie, slaap en stemming. Wat spierpijn in de eerste weken van een nieuw programma is normaal en geen schade. De regel die veel fysiotherapeuten gebruiken: een beetje meer klachten die binnen 24 uur wegzakken is prima; pijn die langer blijft betekent dat de dosis te hoog was, niet dat oefenen verkeerd is. Begeleide programma’s werken beter dan een papiertje met oefeningen, en het soort oefening telt minder dan volhouden. Vind je bewegen moeilijk, dan kan een fysiotherapeut of oefentherapeut je helpen.

Gewicht telt bij gewrichten die gewicht dragen. Een flink deel van je gewicht verliezen verbetert pijn en functie van de knie, vooral samen met oefenen. Thuisarts noemt afvallen bij overgewicht vooral bij artrose in knie of enkels. Het is wel goed te zeggen wat dit niet is: geen morele kwestie, en geen voorwaarde voor behandeling. Mensen die niet afvallen, hebben net zo goed voordeel van oefenen, medicijnen en een operatie.

Wat is het beste middel bij artrose?

Het beste middel bij artrose is bewegen; pijnstillers komen daarnaast, niet in plaats daarvan. Thuisarts adviseert om bij meer pijn altijd te beginnen met paracetamol, omdat dat de minste bijwerkingen heeft. Internationale studies laten wel zien dat het effect van paracetamol bescheiden is. Helpt het niet genoeg, dan kun je een gel met ibuprofen of diclofenac gebruiken; bij artrose van knie en hand werkt die plaatselijk, met minder belasting van de rest van je lichaam. Ontstekingsremmende pijnstillers als tablet werken, maar hebben risico’s voor maag, nieren en hart die groter worden met leeftijd en gebruiksduur. Duloxetine, een antidepressivum dat pijnsignalen dempt, helpt sommige mensen. Opioïden worden niet aanbevolen.

Injecties zijn beperkter dan hun populariteit doet denken. Een injectie met corticosteroïd geeft verlichting voor weken, en herhaald gebruik roept vragen op over kraakbeen en bot. Injecties met hyaluronzuur lieten in goede analyses geen betekenisvol voordeel zien, en injecties met bloedplaatjesrijk plasma (PRP) of stamcellen zijn ondanks veel reclame niet bewezen.

Een operatie is er voor mensen bij wie een echte poging met het bovenstaande niet heeft geholpen. Een kijkoperatie bij een versleten knie, ook het wegschrapen van meniscusweefsel bij artrose, werkt niet beter dan een nepoperatie of een behandeling zonder operatie en wordt niet meer aanbevolen.

Wat het bewijs niet ondersteunt

Glucosamine en chondroïtine zijn de meest gebruikte gewrichtssupplementen en ook goed onderzocht. De resultaten zijn zwak en wisselend: de grootste onafhankelijke studies vinden effecten die dicht bij placebo liggen, terwijl studies die door de industrie zijn betaald grotere effecten melden. Ze zijn veilig, maar niet goedkoop, en als ze na drie maanden niets doen, is dat een duidelijk antwoord. Voor collageen en kurkuma is het bewijs van lage kwaliteit.

Belangrijker: geen goedgekeurde behandeling heeft bewezen dat kraakbeen weer aangroeit of dat artrose terug te draaien is. Medicijnen die het ziekteverloop moeten veranderen, worden onderzocht, maar geen enkel middel is goedgekeurd. Kraakbeenherstel bestaat voor losse defecten in jonge gewrichten, niet voor bestaande artrose. Een kliniek die kraakbeenherstel belooft met een injectie, verkoopt iets wat het bewijs niet ondersteunt. Dat is geen reden voor wanhoop, want pijn en functie verbeteren flink met behandelingen die wel werken. Maar het helpt je om je geld en je hoop goed te besteden.

Wat mag je niet doen bij artrose?

Bij artrose kun je beter niet lang stil blijven zitten of het gewricht volledig ontzien, want dat maakt de klachten op den duur erger. Doe ook niet in één keer veel te veel. Het gewone patroon is geen gestage achteruitgang, maar schommelen rond een basis die langzaam verandert. Thuisarts schrijft dat artrose niet overgaat, maar dat de meeste mensen periodes met veel en met minder klachten hebben. Doseren helpt: zware activiteiten opknippen in kortere blokken levert in een week meer op dan één heldhaftige dag met daarna drie dagen boeten.

Praktische aanpassingen helpen echt. Hogere stoelen en een verhoogde wc-bril verminderen de belasting van je knie. Een wandelstok in de hand aan de andere kant dan het pijnlijke gewricht ontlast dat gewricht, en gereedschap met dikke handvatten spaart je duim.

Wat kun je beter niet eten bij artrose? Er is geen dieet dat artrose geneest of erger maakt. Wel helpt gezond eten om een gezond gewicht te houden, en dat ontlast je knieën en heupen.

Slaap en stemming zijn geen bijzaak: slecht slapen versterkt pijn en pijn verstoort je slaap, dus die cirkel verdient aandacht. Ook je botten tellen mee, want minder bewegen beïnvloedt je botdichtheid, en osteoporose, die bot ongemerkt dunner maakt, komt vaak samen met artrose voor.

Wanneer een nieuwe knie of heup?

Een gewrichtsvervanging komt in beeld als de pijn aanhoudt, je slaap of de activiteiten die voor jou belangrijk zijn verstoort, en een behandeling zonder operatie echt is geprobeerd. Wat telt, is hoe je functioneert, niet hoe de röntgenfoto eruitziet. Je hoeft niet te wachten tot je nauwelijks nog kunt lopen.

De resultaten zijn goed: de meeste mensen hebben veel minder pijn, moderne prothesen gaan vaak vijftien tot vijfentwintig jaar mee en vroege heroperaties zijn zeldzaam. De kanttekeningen zijn echt: ongeveer één op de vijf mensen is na een nieuwe knie niet tevreden, het herstel kost maanden revalidatie en elke operatie heeft een risico op infectie, trombose en stijfheid. Vooraf je spieren sterker maken verbetert het herstel, en leeftijd alleen is zelden een belemmering. Je huisarts verwijst je naar een orthopeed als een operatie in beeld komt.

Nieuwste wetenschappelijke inzichten

Het meest volledige recente overzicht over oefenen kwam van een Cochrane-review, een soort studie die alle onderzoeken bundelt en beoordeelt hoe betrouwbaar ze zijn. Deze update verzamelde 139 gerandomiseerde studies met 12.468 mensen met knieartrose. Vergeleken met geen behandeling of gewone zorg verbeterde oefenen de pijn gemiddeld met 13,14 punten op een schaal van 0 tot 100, en het functioneren met 12,53 punten direct na het programma, met matig zeker bewijs voor functie. De auteurs merkten op dat deze gemiddelden dicht bij de grens liggen die patiënten een merkbaar verschil noemen (Lawford en collega’s, 2024). Wat betekent dit voor jou: oefenen is de best onderbouwde behandeling die er is, en een duidelijke verbetering verwachten in plaats van helemaal geen pijn helpt je meer.

Een gerandomiseerde studie in JAMA Network Open vergeleek twee manieren van oefenen bij 117 volwassenen van 40 jaar en ouder met pijnlijke knieartrose. Deelnemers deden yoga of krachttraining, twee keer per week onder begeleiding en één keer thuis, gedurende 12 weken. Na 12 weken was het verschil in kniepijn tussen de groepen 1,1 mm op een schaal van 100 mm: statistisch niet te onderscheiden, en ruim binnen de grens om yoga niet slechter te noemen dan krachttraining. Over 24 weken scoorde yoga op een paar andere maten iets beter, en bijwerkingen waren in beide groepen mild (Abafita en collega’s, 2025). Wat betekent dit voor jou: de oefening die je echt volhoudt, is belangrijker dan de theoretisch beste.

Een jaaroverzicht in Osteoarthritis and Cartilage bekeek 3.182 studies en koos er 33 uit voor een grondige beoordeling van risicofactoren, injecties en subtypes. Een van de conclusies: het bewijs wijst op geen voordeel van injecties met hyaluronzuur (viscosuppletie) bij knieartrose, terwijl de resultaten voor andere injecties wisselend bleven (Perruccio en collega’s, 2023). Wat betekent dit voor jou: krijg je een injectie met hyaluronzuur aangeboden, vraag dan welk bewijs er in jouw situatie voor is.

Fabels en feiten

Woordenlijst

Veelgestelde vragen

Waardoor ontstaat artrose?

Artrose ontstaat als het herstel in een gewricht de belasting niet meer bijhoudt. Een eerdere blessure is de duidelijkste losse oorzaak, vooral scheuren van banden en meniscus in de knie. Erfelijkheid speelt een grote rol in handen en heupen. Leeftijd, vrouw zijn na de middelbare leeftijd, scheefstand, jarenlang knielen of zwaar tillen op het werk en stofwisselingsfactoren verhogen allemaal het risico, en meestal spelen er meerdere tegelijk.

Wat zijn de vroege tekenen van artrose?

De vroege tekenen zijn mild en komen en gaan: een zeurende pijn na activiteit die met rust wegzakt, een paar minuten stijfheid bij het opstaan en kraken als het gewricht beweegt. Veel mensen merken eerst dat ze minder kunnen bewegen en pas later pijn: moeite met sokken aantrekken of je hoofd helemaal draaien. Klachten die per week wisselen, zijn normaal en betekenen geen achteruitgang.

Is artrose terug te draaien?

Nee. Geen goedgekeurde behandeling heeft bewezen dat kraakbeen weer aangroeit of dat bestaande artrose terug te draaien is, en beweringen van wel verdienen wantrouwen. Wat wel flink kan veranderen, is je pijn en wat je kunt: oefenen, krachttraining, medicijnen en zo nodig een nieuw gewricht geven allemaal duidelijke verbetering. Medicijnen die het verloop veranderen, worden onderzocht, maar geen enkele is goedgekeurd. Achteruitgang is niet onvermijdelijk.

Helpt bewegen bij artrose of maakt het erger?

Het helpt, en het beschadigt het gewricht niet. Oefenen is de best onderbouwde behandeling die er is en verbetert pijn en functie in tientallen studies. Spieren rond een gewricht vangen belasting op die anders via het gewrichtsoppervlak zou gaan, dus sterkere spieren beschermen. De vuistregel: spierpijn die binnen een dag wegzakt is prima, pijn die langer blijft betekent minder intensief oefenen, niet stoppen.

Wat is het verschil tussen artrose en reumatoïde artritis?

Artrose is een plaatselijke gewrichtsziekte door mechanische belasting en lichte ontsteking; reumatoïde artritis is een auto-immuunziekte in het hele lichaam. Bij artrose duurt de stijfheid minder dan dertig minuten en wordt de pijn erger bij gebruik; bij reumatoïde artritis duurt de stijfheid een uur of langer en wordt die minder door bewegen. Artrose zit vaak niet aan beide kanten gelijk; reumatoïde artritis meestal wel, met vooral knokkels en polsen.

Bronnen

• Thuisarts (NHG) — Ik heb artrose — Thuisarts.nl, geraadpleegd 2026 — thuisarts.nl
• RIVM, VZinfo — Artrose: cijfers en context — vzinfo.nl, 2026 — vzinfo.nl
• ReumaNederland — Artrose — reumanederland.nl, geraadpleegd 2026 — reumanederland.nl
• Rijksoverheid — Misverstanden over de zorgverzekering — rijksoverheid.nl, 2026 — rijksoverheid.nl
• National Institute of Arthritis and Musculoskeletal and Skin Diseases — Osteoarthritis — NIH, 2023 (Engelstalig) — niams.nih.gov
• MedlinePlus — Osteoarthritis — National Library of Medicine, 2024 (Engelstalig) — medlineplus.gov
• American Academy of Orthopaedic Surgeons — Arthritis of the Knee — OrthoInfo, 2024 (Engelstalig) — orthoinfo.aaos.org
• Mayo Clinic — Osteoarthritis: Symptoms and Causes — Mayo Foundation, 2024 (Engelstalig) — mayoclinic.org
• Lawford BJ et al. — Exercise for osteoarthritis of the knee — Cochrane Database of Systematic Reviews, 2024 (Engelstalig) — doi.org/10.1002/14651858.CD004376.pub4
• Abafita BJ et al. — Yoga or Strengthening Exercise for Knee Osteoarthritis — JAMA Network Open, 2025 (Engelstalig) — doi.org/10.1001/jamanetworkopen.2025.3698
• Perruccio AV et al. — Osteoarthritis year in review 2023: Epidemiology and therapy — Osteoarthritis and Cartilage, 2023 (Engelstalig) — doi.org/10.1016/j.joca.2023.11.012

Verder lezen

• Pijn in je been die tot onder de knie uitstraalt naast een stijve rug kan passen bij ischias door een geprikkelde zenuwwortel in de onderrug.
• Uitstralende klachten met een doof gevoel kunnen ook komen door een hernia die op een zenuwwortel drukt.
• Pijn naast in plaats van in een gewricht blijkt soms een slijmbeursontsteking naast het gewricht te zijn.
• Gebruik je langdurig ontstekingsremmers, begrijp dan je bloedbeeld en wat de onderdelen laten zien.

Begrijp je labuitslag met BloodSense

Bloedonderzoek kan artrose niet vaststellen, en wie anders beweert, overdrijft. Wat je uitslag wel beantwoordt, is smaller: speelt er iets anders, en kan mijn behandeling veilig doorgaan? Normale ontstekingswaarden met een typisch verhaal passen bij artrose en niet bij een auto-immuunziekte, en een normale nierfunctie en een normaal bloedbeeld steunen het doorgaan met ontstekingsremmers.

BloodSense leest je bestaande labuitslag en legt elke marker in gewone taal uit: wat hij meet, waar jouw waarde ligt en wat je met je huisarts kunt bespreken, met een lijst met vragen om aan je huisarts te stellen. Het BloodSense-rapport wordt gemaakt door kunstmatige intelligentie, alleen ter informatie. Het is geen diagnose en vervangt het oordeel van je huisarts niet.

Laat je labuitslag binnen enkele minuten uitleggen