Pokken is een van de dodelijkste ziekten uit de geschiedenis van de mensheid, en de enige infectieziekte bij mensen die ooit van de aarde is verdwenen. Pokken (variola) werd veroorzaakt door het variolavirus. De ziekte doodde ongeveer drie op de tien mensen die besmet raakten, en veel overlevenden hielden littekens of werden blind. Een wereldwijde vaccinatiecampagne leidde ertoe dat de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) pokken in 1980 uitgeroeid verklaarde. Het laatste natuurlijke geval was in 1977. In dit artikel lees je wat pokken was, hoe de symptomen en de huiduitslag verschilden van waterpokken, hoe de ziekte zich verspreidde, hoe ze werd vastgesteld, en hoe de vaccins en antivirale middelen die ertegen zijn ontwikkeld nu beschermen tegen verwante virussen zoals mpox.

Wat is pokken?

Pokken was een ernstige, zeer besmettelijke ziekte door het variolavirus. Dat virus hoort bij de orthopoxvirussen, net als het koepokkenvirus, het vacciniavirus en het virus dat mpox veroorzaakt. Het Engelse woord voor pokken is smallpox. De ziekte had twee hoofdvormen: variola major, de ernstige en veelvoorkomende vorm die ongeveer 30 procent van de besmette mensen doodde, en variola minor, een mildere vorm die bij ongeveer een op de honderd mensen dodelijk was. Anders dan de meeste infecties had pokken geen dieren als reservoir en ging het alleen van mens op mens over. Juist daardoor kon de ziekte wereldwijd worden uitgeroeid.

Volgens het RIVM was pokken tot de achttiende eeuw een belangrijke doodsoorzaak bij kinderen; in Zweden en Frankrijk overleed één op de tien kinderen eraan. Edward Jenner liet in 1796 zien dat een infectie met het koepokkenvirus beschermde tegen pokken. Dat werd vaccinatie genoemd, naar het Latijnse woord voor koe. Nu circuleert het variolavirus nergens meer in de natuur. Bekende voorraden liggen in twee zwaar beveiligde laboratoria, één bij de Amerikaanse Centers for Disease Control and Prevention (CDC) en één in Rusland, onder streng internationaal toezicht. Omdat het virus daar nog bestaat en de meeste mensen van nu nooit zijn gevaccineerd, zien gezondheidsdiensten pokken vooral als een mogelijke dreiging van bioterrorisme. In Nederland is pokken daarom een meldingsplichtige ziekte, en het RIVM heeft er een richtlijn en een speciaal onderzoeksteam voor.

Pokken symptomen

Na besmetting bleef pokken eerst stil. De incubatietijd was volgens de LCI-richtlijn van het RIVM meestal 12 tot 14 dagen, met een spreiding van 7 tot 17 dagen; internationale bronnen noemen 7 tot 19 dagen. In die tijd voelde iemand zich goed en was hij niet besmettelijk. Daarna begon de ziekte plotseling met hoge koorts, ernstige hoofdpijn, rugpijn en uitputting. Deze eerste fase duurde twee tot vier dagen, en daarna kwam de huiduitslag.

De huiduitslag was het kenmerk van pokken. Die begon meestal met platte rode vlekjes in de mond en op het gezicht en breidde zich uit naar armen, benen, handen en voeten. In ongeveer twee weken werden de vlekjes bultjes, daarna stevige, diepe blaasjes, en dan blaasjes met pus die indroogden tot korsten. Wat de uitslag onderscheidde van de jeukende blaasjes van waterpokken, was het patroon. De plekken zaten vooral op het gezicht en de ledematen, minder op de romp, en ze gingen allemaal tegelijk door elk stadium. Bij een patiënt zagen de plekken er dus overal hetzelfde uit. Om te zien hoe anders een jeukende uitslag in golven eruitziet, lees je ons artikel over waterpokken.

Fase of kenmerk	Hoe het eruitzag of voelde
Incubatietijd	Meestal 12 tot 14 dagen zonder klachten en zonder besmettingsgevaar
Eerste ziektefase	Plotselinge hoge koorts, ernstige hoofdpijn, rugpijn en moeheid, twee tot vier dagen lang
Vroege uitslag	Kleine rode vlekjes in de mond en op het gezicht, die zich uitbreidden naar armen en benen
Blaasjes en puisten	Stevige, diepe plekken die zich in ongeveer een week vulden met vocht en daarna met pus
Korsten en littekens	Puisten die indroogden en afvielen, vaak met putjes als litteken
Verdeling en verloop	Meer plekken op gezicht en ledematen dan op de romp, allemaal tegelijk in hetzelfde stadium

Hoe verspreidde pokken zich?

De enige oorzaak van pokken was een infectie met het variolavirus. Het ging vooral van mens op mens via druppeltjes uit de luchtwegen, bij langdurig contact van dichtbij. Daarom liepen huisgenoten en verzorgers het meeste risico. Minder vaak verspreidde het virus zich via besmet beddengoed, kleding of andere spullen die de zweren van een patiënt hadden aangeraakt. De LCI-richtlijn noemt ook direct contact met het vocht uit blaasjes en korsten. Iemand was vooral besmettelijk in de eerste ziekteweek, en bleef dat tot de laatste korsten verdwenen waren.

Omdat de ziekte is uitgeroeid, loopt niemand nu nog een natuurlijk risico op pokken. Vroeger liepen vooral ongevaccineerde mensen, naaste contacten van een zieke en mensen in drukke woonomstandigheden het meeste risico. Zorgverleners en verzorgende familieleden droegen veel van dat risico voordat vaccinatie algemeen werd. Net als de luchtweginfectie uit ons artikel over mazelen gedijde pokken overal waar vatbare mensen binnen bij elkaar kwamen.

Pokken en mpox (apenpokken)

Pokken is weg, maar de familie van het virus niet. Het variolavirus hoort bij de orthopoxvirussen, en de bekendste nog levende verwant is het virus dat mpox veroorzaakt, vroeger apenpokken of monkeypox. Volgens het RIVM krijgen mensen met mpox pijnlijke bultjes of blaasjes die littekens kunnen achterlaten. De twee ziekten hebben een vergelijkbare pokkenuitslag en worden met dezelfde middelen bestreden: het MVA-BN-vaccin (in Europa Imvanex, in de VS JYNNEOS) en het antivirale middel tecovirimat zijn allebei tegen pokken ontwikkeld en worden nu bij mpox gebruikt. In 2022 was er een wereldwijde uitbraak van mpox, ook in Nederland. In Nederland kunnen mensen met een hoog risico op mpox zich via de GGD laten vaccineren, schrijft het RIVM.

Voor de meeste lezers is dat de praktische reden dat pokken nog ertoe doet: het helpt een verwante infectie te begrijpen die nog wel rondgaat. Ook andere blaasjesuitslag zorgt voor verwarring. Om ze uit elkaar te houden, helpt ons artikel over gordelroos, dat een ander virus beschrijft dat ook pijnlijke plekken op de huid geeft.

Hoe wordt pokken vastgesteld?

Omdat pokken is uitgeroeid, bestaat er geen gewone bloedtest op pokken die je ooit bij je huisarts zou krijgen. Een echte diagnose zou nu beginnen bij het klinische beeld: de kenmerkende uitslag bij iemand die mogelijk is blootgesteld. Bevestiging zou alleen gebeuren in een gespecialiseerd, streng beveiligd laboratorium. De bevestiging draaide altijd om het vinden van het virus zelf, niet om een test die je bij een praktijk kunt aanvragen.

De belangrijkste labtechnieken zijn moleculair en microscopisch. Artsen zouden een verdacht geval bevestigen met een moleculaire test; lees wat een RT-PCR-test zegt over het erfelijk materiaal van een virus, afgenomen uit een blaasje. Gespecialiseerde labs kunnen de baksteenvormige pokkenvirusdeeltjes ook onder een elektronenmicroscoop zien. Bloedonderzoek speelt een ondersteunende rol door de afweerreactie te volgen. Labs kunnen kijken naar IgM-antistoffen als teken van een recente infectie, en naar IgG-antistoffen, die wijzen op een eerdere infectie of bescherming. Een virusinfectie verandert ook de witte bloedcellen die het virus bestrijden; daarom kan een arts kijken naar het aantal lymfocyten in je bloed. Met dezelfde methoden wordt nu het verwante mpox-virus vastgesteld.

Test	Wat de test aantoont	Waar hij past
Moleculaire test (PCR)	Erfelijk materiaal van het virus uit een uitstrijk van een blaasje	De belangrijkste bevestigende test, alleen in gespecialiseerde labs
Elektronenmicroscopie	Baksteenvormige pokkenvirusdeeltjes	Snelle herkenning van een pokkenvirus in referentielaboratoria
IgM-antistoffen	De vroege afweerreactie van het lichaam	Ondersteunend bewijs voor een recente orthopoxvirusinfectie of vaccinatie
IgG-antistoffen	Antistoffen die langer blijven	Een marker voor een eerdere infectie of bescherming door vaccinatie

Kun je genezen van de pokken? Behandeling

Er is nooit een behandeling bewezen die mensen met pokken geneest; de zorg was ondersteunend en het lichaam overwon de infectie of niet. Lange tijd betekende zorg: klachten verlichten, zorgen dat de patiënt genoeg dronk en comfortabel lag, bacteriële infectie van de open plekken voorkomen en zieken isoleren om verspreiding te stoppen. Die aanpak genas de infectie niet.

Moderne bioterrorismebestrijding heeft het beeld op papier veranderd. Er zijn verschillende antivirale middelen ontwikkeld en opgeslagen voor het geval pokken ooit terugkomt. Tecovirimat (TPOXX) is de belangrijkste optie. Het is toegelaten op basis van lab- en dierstudies, omdat het niet ethisch was om het te testen bij mensen met een ziekte die niet meer bestaat. Brincidofovir en cidofovir zijn extra opties voor noodsituaties. Een belangrijke kanttekening komt van de verwante ziekte mpox: recente gerandomiseerde studies vonden dat tecovirimat de ziekteduur van mpox niet duidelijk verkortte, voor geen van beide groepen van het virus. Dat tempert de verwachtingen over hoeveel deze middelen bij een echte uitbraak van pokken zouden helpen. Ze horen bij de voorbereiding, ze zijn geen bewezen geneesmiddel, en een vermoeden van een orthopoxvirusinfectie hoort in handen van artsen.

Hoe werd je vroeger ingeënt tegen pokken?

Vroeger werd je ingeënt met levend vacciniavirus dat met een gevorkte naald in de huid van je bovenarm werd geprikt, wat vaak een blijvend litteken gaf. Volgens de LCI-richtlijn werd de naald in een oplossing met vaccinia gedoopt, waarna 10 tot 15 prikjes in de bovenste huidlaag werden gezet. Na een paar dagen ontstond een plekje dat overging in een puist, met vaak gezwollen lymfeklieren en lichte koorts. Vanaf dag 14 ontstond een korst die rond dag 21 afviel. Het kenmerkende ronde litteken van de pokkenprik zie je nog bij veel oudere mensen.

Preventie is het grote succesverhaal van pokken. Het vaccin, een van de eerste ooit, heeft het virus laten verdwijnen. De WHO begon in 1967 een groot uitroeiingsprogramma met vroege opsporing en ringvaccinatie, schrijft het RIVM. In Nederland stopte men in 1974 met de algemene vaccinatie van zuigelingen; wereldwijd stopte het vaccineren na de uitroeiing. De meeste mensen van nu hebben dus geen bescherming. Vaccins worden nog wel gemaakt en opgeslagen; het RIVM heeft begin jaren 2000 de bestaande voorraden gebruiksklaar gemaakt. Alleen een kleine groep krijgt ze: sommige labmedewerkers die met orthopoxvirussen werken, sommige militairen en mensen die bij een uitbraak helpen.

Nu zijn twee soorten vaccin belangrijk. ACAM2000 gebruikt levend vacciniavirus en kan een zweertje en een klein litteken op de prikplek geven, en soms ernstigere bijwerkingen. Het nieuwere MVA-BN-vaccin (Imvanex in Europa) gebruikt een verzwakt virus dat zich niet in het lichaam kan vermenigvuldigen. Daardoor is het veiliger voor mensen met een verminderde afweer. Volgens het Europees Geneesmiddelenbureau (EMA) is Imvanex toegelaten tegen pokken en mpox bij volwassenen en kinderen vanaf twee jaar. Daarom is wetenschap uit het pokkentijdperk opeens weer actueel.

Complicaties en vooruitzichten

Bij overlevenden liet pokken vaak blijvende sporen na. De diepe puisten genazen tot littekens met putjes, vooral zichtbaar in het gezicht, en de ziekte kon de ogen zo beschadigen dat iemand blind werd. Variola major doodde ongeveer drie op de tien besmette mensen, met meer sterfte bij baby’s en bij de ernstige bloedende en platte vormen. Een bacteriële infectie van de open plekken was een veelvoorkomende en gevaarlijke complicatie, soms zichtbaar in veranderingen van de witte bloedcellen die een arts volgde.

Het bredere vooruitzicht is het meest hoopvolle van de hele geneeskunde. Omdat pokken alleen tussen mensen overging en er een goed vaccin was, kon een gecoördineerde wereldwijde campagne het virus in het nauw drijven en helemaal uitroeien. Daarom praten we over pokken in de verleden tijd, en daarom sturen de lessen ervan nu de aanpak van de nog levende verwanten.

Nieuwste wetenschappelijke inzichten

Omdat pokken niet meer voorkomt, komt het nuttigste recente onderzoek van de verwante ziekte mpox, waar dezelfde middelen en vaccins bij patiënten kunnen worden onderzocht. Een overzicht uit 2025 van studies naar tecovirimat concludeerde dat de twee grootste gerandomiseerde studies, STOMP en PALM007, niet lieten zien dat het middel de ziekteduur van mpox verkortte, ook al zagen eerdere casusbeschrijvingen er bemoedigend uit (Dobrek, 2025). Wat betekent dit voor jou: tecovirimat ligt klaar voor noodsituaties met pokken, maar volgens het beste huidige bewijs is het geen bewezen geneesmiddel. Een echt geval zou nog sterk afhangen van ondersteunende zorg.

Een breed overzicht uit 2025 over mpox vond dat het MVA-BN-vaccin in twee doses, hetzelfde vaccin dat voor pokken is ontwikkeld, veilig bleek en veelbelovend werkte tegen mpox, ook bij mensen met een verminderde afweer (Viguier en collega’s, 2025). Wat betekent dit voor jou: het vaccin dat zich niet vermenigvuldigt en voor pokken is ontworpen, is het meest geruststellende middel in deze familie. Voor wie in aanmerking komt, is het de praktische manier om het risico op het nog rondgaande orthopoxvirus te verkleinen.

Onderzoekers werken ook aan de volgende generatie middelen. Een labstudie uit 2026 haalde menselijke antistoffen uit mensen die een vaccin op basis van vaccinia hadden gekregen. Die antistoffen konden orthopoxvirussen, waaronder het mpox-virus, tegenhouden in hun verspreiding tussen cellen en beschermden muizen tegen een dodelijke besmetting (Zhang en collega’s, 2026). Wat betekent dit voor jou: dit is vroeg onderzoek, geen behandeling die je nu kunt krijgen. Het wijst wel naar gerichte behandelingen met antistoffen die ooit de huidige vaccins en antivirale middelen kunnen aanvullen.

Woordenlijst

Begrip	Betekenis
Variolavirus	Het orthopoxvirus dat pokken veroorzaakte; het komt niet meer voor in de natuur.
Orthopoxvirus	Een familie van verwante virussen waartoe pokken, koepokken, vaccinia en mpox horen.
Uitroeiing	Het blijvend en wereldwijd verdwijnen van een ziekte, voor pokken bereikt in 1980.
Variola major	De veelvoorkomende, ernstige vorm van pokken die ongeveer 30 procent van de besmette mensen doodde.
Variola minor	Een mildere vorm van pokken die bij ongeveer een procent van de gevallen dodelijk was.
Incubatietijd	De tijd tussen besmetting en de eerste klachten, bij pokken meestal 12 tot 14 dagen.
Pustel	Een bolle, met pus gevulde plek op de huid, typisch voor de pokkenuitslag.
Tecovirimat (TPOXX)	Een antiviraal middel dat is opgeslagen voor pokken en ook bij mpox wordt gebruikt.
MVA-BN (Imvanex, JYNNEOS)	Een vaccin dat zich niet vermenigvuldigt en beschermt tegen pokken en mpox.

Veelgestelde vragen

Zijn pokken uitgeroeid?

Ja. Pokken is de enige ziekte bij mensen die ooit is uitgeroeid. De WHO verklaarde de wereld in 1980 pokkenvrij, en sinds 1977 is er geen natuurlijk geval meer geweest. Het variolavirus bestaat alleen nog in twee beveiligde laboratoria, in de Verenigde Staten en Rusland, waar het onder strenge regels voor onderzoek wordt bewaard. De grootste zorg nu is de kleine kans op misbruik als biologisch wapen; daarom liggen er nog vaccins en antivirale middelen klaar.

Wat waren de belangrijkste symptomen van pokken?

Pokken begon na een incubatietijd van meestal 12 tot 14 dagen met plotselinge hoge koorts, ernstige hoofdpijn, rugpijn en moeheid. Twee tot vier dagen later verscheen een kenmerkende uitslag, die begon op het gezicht en zich uitbreidde naar armen en benen. De plekken werden stevige, diepe blaasjes en daarna puisten met pus, die in ongeveer twee weken indroogden en vaak blijvende littekens gaven. Anders dan bij waterpokken gingen alle plekken tegelijk door elk stadium.

Hoe is pokken uitgeroeid?

Pokken is uitgeroeid met een gecoördineerde wereldwijde vaccinatiecampagne van de WHO in de jaren zestig en zeventig. Twee dingen maakten dat mogelijk: het virus besmette alleen mensen, zonder dieren om zich in te verstoppen, en er was al een goed vaccin. Teams zochten elke uitbraak op en vaccineerden iedereen eromheen, ringvaccinatie genoemd, tot de besmettingsketen overal was doorbroken. Volgens het RIVM werd het laatste natuurlijke geval in 1977 in Somalië vastgesteld.

Is er een verschil tussen pokken en waterpokken?

Ja, een groot verschil. Ondanks het gedeelde woord ‘pokken’ wordt waterpokken veroorzaakt door een heel ander virus. Waterpokken geeft jeukende blaasjes die in golven komen, zodat iemand tegelijk plekken in verschillende stadia heeft. De plekken van pokken waren dieper, zaten vooral op gezicht en ledematen en waren allemaal tegelijk in hetzelfde stadium. Mpox is wel een echte verwant van pokken; het geeft een mildere ziekte die erop lijkt en wordt voorkomen en behandeld met hetzelfde vaccin en antivirale middel.

Kun je je nog tegen pokken laten vaccineren?

De gewone pokkenvaccinatie is tientallen jaren geleden gestopt omdat de ziekte weg was; in Nederland in 1974. De meeste mensen zijn dus niet gevaccineerd en lopen ook geen risico. Vaccins worden nog gemaakt en opgeslagen, en een kleine groep krijgt ze, zoals sommige labmedewerkers, militairen en mensen die bij een uitbraak helpen. Het MVA-BN-vaccin (Imvanex) wordt in Nederland ook via de GGD gebruikt tegen mpox, voor mensen met een hoog risico.

Hoe gevaarlijk is waterpokken voor volwassenen?

Waterpokken is een andere ziekte dan pokken. Bij kinderen verloopt waterpokken meestal mild, maar volwassenen worden er vaak zieker van en hebben meer kans op complicaties zoals longontsteking. Zwangere vrouwen en mensen met een verminderde afweer die waterpokken krijgen of ermee in contact komen, nemen het best contact op met hun huisarts. Meer lees je in ons artikel over waterpokken.

Bronnen

RIVM — Pokken — rivm.nl, 2026 — rivm.nl
RIVM/LCI — Pokken (variola): LCI-richtlijn — lci.rivm.nl, geraadpleegd 2026 — lci.rivm.nl
RIVM — Mpox — rivm.nl, geraadpleegd 2026 — rivm.nl
European Medicines Agency — Imvanex (smallpox and mpox vaccine) — EMA EPAR, geraadpleegd 2026 (Engelstalig) — ema.europa.eu
Centers for Disease Control and Prevention — About Smallpox — CDC Smallpox, 2024 (Engelstalig) — cdc.gov
Centers for Disease Control and Prevention — Treatment of Smallpox — CDC Smallpox, 2024 (Engelstalig) — cdc.gov
Cleveland Clinic — Smallpox: Symptoms, Causes and Treatment — Cleveland Clinic Health Library, 2023 (Engelstalig) — my.clevelandclinic.org
MedlinePlus, National Library of Medicine — Smallpox — MedlinePlus Health Topics (Engelstalig) — medlineplus.gov
World Health Organization — Smallpox — WHO Health Topics (Engelstalig) — who.int
Dobrek Ł — Tecovirimat for the treatment of monkeypox: a review of clinical trials — Przeglad Epidemiologiczny, 2025 (Engelstalig) — doi.org/10.32394/pe/214793
Viguier C, Delobel P, Lescure FX, et al. — From neglected to notoriety: a review of mpox clinical features, virology, epidemiology, treatment and prevention strategies — European Journal of Clinical Microbiology & Infectious Diseases, 2025 (Engelstalig) — doi.org/10.1007/s10096-025-05242-1
Zhang J, Hao Y, Li D, et al. — Human monoclonal antibodies from donors vaccinated with recombinant vaccinia vaccine targeting A35 and B6 effectively inhibit orthopoxvirus spread and infection — Antiviral Research, 2026 (Engelstalig) — doi.org/10.1016/j.antiviral.2026.106466

Verder lezen

Lees over een andere ziekte die door vaccinatie bijna is verdwenen in ons artikel over polio.
Ontdek een kinderziekte die met vaccinatie te voorkomen is in ons artikel over de bof.
Vergelijk een andere ziekte met uitslag over het hele lichaam in ons artikel over roodvonk.
Lees hoe een gewoon bloedbeeld een infectie laat zien in onze uitleg over neutrofielen.
Krijg een vollediger beeld van je eigen uitslag met onze gids over het lezen van een labuitslag.

Begrijp je labuitslag met BloodSense

Pokken is tientallen jaren geleden uitgeroeid, dus een gewone test op pokken kom je nooit tegen. Wat wel actueel blijft, is hoe verwanten zoals mpox nu worden onderzocht: met labonderzoek en bloedonderzoek dat je afweerreactie op een virusinfectie volgt. Zulke uitslagen zijn lastig zelf te lezen, vol namen van antistoffen, referentiewaarden en gemarkeerde waarden die je makkelijk verkeerd begrijpt.

BloodSense zet je labuitslag om in gewone taal. Je ziet waar elke marker staat ten opzichte van de referentiewaarden van je lab, en wat een hoge, lage of twijfelachtige uitslag voor jou kan betekenen. Het BloodSense-rapport wordt gemaakt door kunstmatige intelligentie, alleen ter informatie. Het is geen diagnose en geen behandeladvies, en het vervangt het oordeel van je huisarts niet. Laat je labuitslag binnen enkele minuten uitleggen