Polio (kinderverlamming): symptomen, besmetting, vaccinatie en postpoliosyndroom

Polio, voluit poliomyelitis en in het Nederlands ook kinderverlamming genoemd, is een zeer besmettelijke virusinfectie die het zenuwstelsel kan aantasten en bij een klein deel van de mensen binnen enkele uren blijvende verlamming geeft. Een groot deel van de twintigste eeuw was het een van de meest gevreesde kinderziekten. In Nederland waren er volgens het RIVM voor de start van de vaccinatie in 1957 elk jaar enkele honderden gevallen, en tijdens epidemieën 1.500 tot 2.000 besmettingen. Dankzij vaccinatie is polio wereldwijd bijna uitgeroeid. Toch is het poliovirus niet verdwenen: in 2022 kwam er een geval van verlamming voor in New York, en het virus wordt op meerdere continenten in rioolwater gevonden. In dit artikel lees je wat polio is, hoe het zich verspreidt, welke symptomen je herkent, hoe artsen het vaststellen, welke behandeling en revalidatie er zijn, hoe vaccinatie jou en je omgeving beschermt en wat het nieuwste onderzoek naar de laatste stap richting uitroeiing laat zien.

Wat is polio?

Polio is een infectie met het poliovirus, een enterovirus dat van mens op mens overgaat en zich in de darmen vermenigvuldigt. Bij de meeste mensen blijft de infectie daar en geeft ze weinig of geen klachten. Bij een klein deel komt het virus in het bloed en bereikt het het centrale zenuwstelsel. Daar kan het de motorische zenuwcellen vernietigen die de spieren aansturen. Als genoeg van die zenuwcellen kapotgaan, ontstaat plotselinge, slappe zwakte: acute slappe verlamming, meestal in de benen. Het RIVM beschrijft polio als een ernstige, besmettelijke ziekte waarbij mensen plotseling verlamd kunnen raken aan armen of benen.

Er zijn drie typen poliovirus: 1, 2 en 3. Wereldwijde vaccinatiecampagnes hebben ertoe geleid dat de wilde typen 2 en 3 officieel zijn uitgeroeid, en het wilde type 1 komt volgens het RIVM alleen nog voor in Pakistan en Afghanistan. De ziekte die halverwege de vorige eeuw grote epidemieën gaf, is in rijke landen nu heel zeldzaam. Dat is het directe resultaat van het geïnactiveerde vaccin dat Jonas Salk in 1955 introduceerde en het orale vaccin dat Albert Sabin kort daarna ontwikkelde.

Wat gebeurt er als je polio hebt?

De meeste infecties met het poliovirus geven helemaal geen klachten. Ongeveer 7 op de 10 besmette mensen worden niet ziek, maar kunnen het virus wel uitscheiden en doorgeven. Dat maakt polio zo moeilijk te volgen. Als er wel klachten komen, beginnen die volgens het Rijksvaccinatieprogramma meestal 7 tot 14 dagen na besmetting, en nooit later dan 35 dagen.

Artsen onderscheiden meestal een paar vormen van de ziekte, zoals in de tabel.

Paralytische polio is de vorm die de ziekte zo gevreesd maakte. Die kan alleen het ruggenmerg raken, alleen de hersenstam, of allebei. Zwakte van de ademhalingsspieren kan zonder beademing levensgevaarlijk zijn. Ook bij mensen die verlamd raken, komt bij een deel in de maanden daarna weer wat kracht terug, terwijl anderen blijvend beperkt zijn.

Hoe weet je of je polio hebt?

Aan de klachten alleen kun je polio meestal niet herkennen, omdat de meeste mensen niets merken of alleen griepachtige klachten hebben. Een alarmsignaal is plotseling slappe zwakte in een arm of been na een koortsige ziekte, zeker bij iemand die niet gevaccineerd is of net terugkomt uit een land waar polio voorkomt. Zekerheid geeft alleen laboratoriumonderzoek van ontlasting of keelslijm. Bel bij plotselinge verlamming direct je huisarts of de huisartsenpost, en bij problemen met ademen 112.

Hoe krijg je polio en hoe verspreidt het zich?

Polio wordt veroorzaakt door het poliovirus en verspreidt zich vooral via de fecaal-orale route. Het virus verlaat een besmet persoon via de ontlasting, en een ander raakt besmet door het in te slikken, meestal via besmette handen, voedsel of water waar de hygiëne en riolering slecht zijn. Het Rijksvaccinatieprogramma noemt ook voorwerpen die je aanraakt, zoals kranen, deurknoppen, speelgoed, servies en bestek, en kleine druppeltjes die vrijkomen bij niezen, hoesten, praten of schreeuwen. Na het inslikken vermenigvuldigt het virus zich in keel en darmen, waarna een klein deel in het bloed en het zenuwweefsel kan komen.

Verschillende factoren verhogen de kans om polio te krijgen of te verspreiden. Niet of onvolledig gevaccineerd zijn is verreweg het belangrijkste; daarom ontstaan uitbraken in groepen waar weinig mensen zijn gevaccineerd. Jonge kinderen zijn extra vatbaar, en reizen van of naar gebieden waar het virus nog circuleert, kan het weer binnenbrengen in landen die poliovrij waren. Een specifiek punt in deze laatste fase is vaccin-afgeleid poliovirus: het verzwakte virus uit het orale vaccin, dat met druppels wordt gegeven, kan in zeldzame gevallen terugmuteren naar een vorm die verlamming geeft en zich verspreidt waar te weinig kinderen zijn gevaccineerd. Met het geïnactiveerde vaccin dat in Nederland met een prik wordt gegeven, bestaat dat risico niet.

Kan je polio krijgen als volwassene?

Ja, volwassenen kunnen polio krijgen als ze niet beschermd zijn. Bij recente gevallen en vondsten in rijke landen ging het vaak om niet-gevaccineerde volwassenen. De meeste volwassenen in Nederland zijn als kind gevaccineerd via het Rijksvaccinatieprogramma en zijn beschermd. Ga je naar een land waar polio nog voorkomt, vraag dan je huisarts of de GGD of een extra prik nodig is.

Hoe wordt polio vastgesteld?

Artsen denken aan polio als iemand, vooral een kind of een niet-gevaccineerde volwassene, plotseling slappe zwakte krijgt na een koortsige ziekte. Omdat verschillende aandoeningen hierop lijken, bevestigt laboratoriumonderzoek de diagnose. Het betrouwbaarst is het aantonen van poliovirus in ontlasting, het liefst in twee monsters die minstens een dag na elkaar zijn afgenomen, met een viruskweek en erfelijkheidsonderzoek van het virus. Vroeg in de ziekte kan het virus ook uit een keelwat worden gehaald, en soms uit hersenvocht of bloed.

Onderzoek van het hersenvocht laat vaak meer witte bloedcellen zien met een normaal of bijna normaal glucose, een patroon dat ook bij andere virusinfecties van het zenuwstelsel voorkomt. Door die overlap maken artsen onderscheid met aandoeningen die vergelijkbare zwakte geven, vooral het opstijgende patroon dat in deze gids wordt beschreven over de zenuwontsteking bij het syndroom van Guillain-Barré. Een niet-paralytische infectie kan ook de ontstoken hersenvliezen van een virale hersenvliesontsteking geven, en daarom worden uitslagen van het hersenvocht altijd samen met het klinische beeld bekeken. Weten hoe je markeringen en referentiewaarden op een labuitslag leest helpt je te volgen wat deze tests tijdens het onderzoek meten.

Kan je van polio genezen?

Er is geen antiviraal medicijn dat polio geneest als de infectie eenmaal is begonnen. Het Rijksvaccinatieprogramma schrijft het zo: als je polio hebt, moet je lichaam het virus zelf opruimen. De zorg richt zich daarom op het ondersteunen van het lichaam, het verlichten van klachten en het behouden van zoveel mogelijk functie. Bij een milde ziekte betekent dat rust, voldoende drinken en medicijnen tegen koorts en spierpijn. Als er verlamming ontstaat, wordt de behandeling intensiever en afgestemd op de spieren die zijn aangetast.

Mensen bij wie de ademhalingsspieren verzwakken, hebben soms beademing nodig, de moderne opvolger van de ijzeren long uit het midden van de vorige eeuw; volgens het Rijksvaccinatieprogramma soms voor de rest van het leven. Fysiotherapie en ergotherapie spelen een centrale rol: ze helpen de bewegelijkheid van gewrichten te behouden, kracht op te bouwen waar zenuwen het hebben overleefd en dagelijkse activiteiten aan te passen. Spalken, orthesen en hulpmiddelen ondersteunen verzwakte armen en benen, en aandacht voor blaasfunctie, huidverzorging en voeding helpt complicaties tijdens het herstel te voorkomen. Revalidatie duurt vaak maanden, en een goed samenwerkend behandelteam maakt een groot verschil voor het resultaat op lange termijn.

Polio voorkomen: vaccinatie en volksgezondheid

Vaccinatie is de reden dat polio in het grootste deel van de wereld is verdwenen, en het blijft de enige betrouwbare manier om de ziekte te voorkomen. Wereldwijd worden twee soorten vaccins gebruikt, plus een nieuwer middel dat speciaal voor de laatste fase van de uitroeiing is ontwikkeld.

In Nederland krijgen kinderen de poliovaccinatie via het Rijksvaccinatieprogramma, sinds 1957, als onderdeel van combinatieprikken zoals de DKTP-Hib-HepB-vaccinatie voor baby’s en later de DTP-vaccinatie. Volgens het RIVM krijgen baby’s in hun eerste jaar drie inentingen en volgt later in de kindertijd nog een herhaling, onder meer rond 14 jaar. Wie volgens het programma is gevaccineerd, is beschermd tegen alle drie de typen poliovirus. Iemand die polio heeft gehad, is alleen beschermd tegen dat ene type, en daarom raadt het Post-Polio Expertisecentrum ook mensen die vroeger polio hadden aan zich te laten vaccineren als ze naar landen reizen waar het virus nog voorkomt. Een hoge vaccinatiegraad beschermt ook mensen die zich niet kunnen laten vaccineren, via groepsimmuniteit; juist die bescherming brokkelt af als minder mensen zich laten vaccineren. Dezelfde combinatieprik die tegen polio beschermt, beschermt ook tegen de infectie tetanus, die spieren laat verkrampen.

Is polio vaccinatie levenslang?

Een volledige serie poliovaccinaties geeft bij bijna iedereen langdurige bescherming. Volwassenen die als kind volledig zijn gevaccineerd, hebben voor het dagelijks leven in Nederland geen extra prik nodig. Voor reizen naar gebieden waar polio voorkomt, kan wel een eenmalige extra prik worden geadviseerd. Vraag dit na bij je huisarts of de GGD.

Is er nog polio in Nederland?

Nee, polio komt in Nederland niet meer voor. De laatste polio-epidemie was volgens het RIVM in 1992 en 1993, onder mensen die niet gevaccineerd waren; eerder waren er na de start van de vaccinatie nog een paar kleine epidemieën binnen groepen die vaccinatie om geloofsredenen afwijzen. Het Post-Polio Expertisecentrum wijst erop dat het RIVM regelmatig waarschuwt voor de terugkeer van polio: niet-gevaccineerde reizigers kunnen het virus mee naar huis nemen en andere niet-gevaccineerden besmetten. Daarom krijgen kinderen in Nederland nog steeds prikken tegen polio.

Leven met polio: postpoliosyndroom en vooruitzichten

Veel mensen die decennia geleden paralytische polio overleefden, hebben daarna een vol leven geleid. Een flink deel krijgt echter vele jaren later nieuwe klachten: het postpoliosyndroom. Het treft naar schatting een behoorlijk deel van de overlevenden, vaak 15 tot 40 jaar na de oorspronkelijke ziekte. Het is geen nieuwe infectie en niet besmettelijk. Het lijkt te komen door slijtage van zenuwcellen die jarenlang het werk overnamen van de cellen die bij de eerste infectie verloren gingen. In Nederland is er een Post-Polio Expertisecentrum in het Amsterdam UMC.

De kenmerken van het postpoliosyndroom zijn nieuwe spierzwakte, ongewone moeheid en pijn in spieren en gewrichten, soms met problemen bij slikken of ademen. De aanpak draait om je energie goed verdelen, rustig oefenen onder begeleiding van een therapeut, hulpmiddelen, en het behandelen van pijn en slaapproblemen. Omdat de diepe moeheid op andere aandoeningen kan lijken, wordt soms eerst onderscheid gemaakt met de aanhoudende uitputting bij het chronisch vermoeidheidssyndroom voordat een plan wordt gemaakt.

Nieuw wetenschappelijk onderzoek naar polio

Het onderzoek naar polio richtte zich de laatste jaren op het moeilijkste deel: de laatste besmettingsketens stoppen en poliovrije gebieden poliovrij houden. Een studie uit 2025 in Nature Microbiology bracht de verspreiding van het poliovirus in ongekend detail in kaart. Er werden 3.120 gevallen van verlamming door vaccin-afgeleid type 2 bekeken, verdeeld over 75 uitbraken in 39 landen tussen 2016 en 2023. Het virus verplaatste zich gemiddeld ongeveer 2,3 kilometer per dag, en landsgrenzen remden de verspreiding af als de afweer in de omgeving hoog was (Candido et al., 2025). Wat betekent dit voor jou? Als je precies weet hoe en waar het poliovirus zich beweegt, kunnen vaccinatiecampagnes het virus voor zijn in plaats van erachteraan te lopen. Zo worden uitbraken ingedamd voordat ze nieuwe gemeenschappen bereiken.

Een modelstudie uit 2025 in JAMA berekende wat er in de Verenigde Staten kan gebeuren als de vaccinatiegraad bij kinderen blijft dalen. Bij een blijvende daling van 50 procent zouden er in 25 jaar miljoenen polio-infecties en duizenden gevallen van verlamming kunnen komen, en polio zou binnen ongeveer twintig jaar weer vast in het land kunnen voorkomen (Kiang et al., 2025). Wat betekent dit voor jou? Ook in Nederland zijn we alleen poliovrij zolang de vaccinatiegraad hoog blijft; de vaccinaties van jezelf en je kinderen bijhouden draagt direct bij aan het voorkomen van terugkeer. Een rapport uit 2024 in Emerging Infectious Diseases beschreef rioolwateronderzoek dat in 2022 poliovirus in New York vond, bij dezelfde gebeurtenis als het geval van verlamming bij een niet-gevaccineerde volwassene. Dat laat zien hoe makkelijk het virus kan terugkomen in gebieden met weinig gevaccineerden (Whitehouse et al., 2024). Wat betekent dit voor jou? Rioolwateronderzoek kan onopgemerkte verspreiding van poliovirus opsporen voordat iemand verlamd raakt, zodat er tijd is om gaten in de vaccinatie te dichten.

Woordenlijst bij polio

Veelgestelde vragen over polio

Is polio besmettelijk?

Ja, polio is heel besmettelijk. Een besmet persoon, ook iemand zonder klachten, scheidt het virus uit via de ontlasting en kan het aan anderen doorgeven, vooral waar de hygiëne slecht is of weinig mensen zijn gevaccineerd. Het virus kan zich weken na de besmetting nog verspreiden, en daarom is een hoge vaccinatiegraad zo belangrijk.

Kun je als volwassene polio krijgen?

Volwassenen kunnen polio krijgen als ze niet immuun zijn, en bij recente gevallen in rijke landen ging het om niet-gevaccineerde volwassenen. De meeste volwassenen in Nederland zijn als kind gevaccineerd en blijven beschermd. Wie naar een land reist waar polio nog voorkomt, heeft soms een extra prik nodig.

Is polio te genezen?

Er is geen behandeling die het poliovirus opruimt als je eenmaal besmet bent. De zorg is ondersteunend: klachten verlichten, zo nodig de ademhaling ondersteunen en met revalidatie functies behouden en herstellen. Omdat polio niet te genezen is, is voorkomen met vaccinatie het belangrijkst.

Is polio uitgeroeid?

Nog niet helemaal, maar het is dichtbij. De wilde typen 2 en 3 zijn officieel uitgeroeid, en het wilde type 1 komt alleen nog voor in Afghanistan en Pakistan. Vaccin-afgeleid poliovirus geeft nog uitbraken in sommige gebieden met weinig gevaccineerden, en het virus wordt af en toe elders in rioolwater gevonden.

Wat is het verschil tussen de polioprik en het orale poliovaccin?

Het geïnactiveerde vaccin, dat je als prik krijgt, bevat gedood virus en kan geen polio veroorzaken; dit is het vaccin dat in Nederland wordt gebruikt. Het orale vaccin bevat verzwakt levend virus, bouwt een sterke afweer in de darm op en wordt veel gebruikt in wereldwijde campagnes, maar kan in zeldzame gevallen muteren tot een vaccin-afgeleide stam.

Wat is het postpoliosyndroom?

Het postpoliosyndroom is een aandoening waarbij mensen die jaren eerder paralytische polio hadden, nieuwe zwakte, moeheid en pijn krijgen, vaak tientallen jaren later. Het is geen nieuwe infectie en niet besmettelijk, en wordt behandeld met energie goed verdelen, therapie en behandeling van specifieke klachten.

Bronnen

• RIVM — Polio — rivm.nl, geraadpleegd 2026 — rivm.nl
• RIVM — Polio — Rijksvaccinatieprogramma.nl, 2026 — rijksvaccinatieprogramma.nl
• Post-Polio Expertisecentrum (Amsterdam UMC) — Komt polio nog voor in Nederland? — postpolioexpertisecentrum.nl, geraadpleegd 2026 — postpolioexpertisecentrum.nl
• Centers for Disease Control and Prevention — About Polio — CDC Polio, 2024 (Engelstalig) — cdc.gov
• MedlinePlus, National Library of Medicine — Polio and Post-Polio Syndrome — MedlinePlus, reviewed 2024 (Engelstalig) — medlineplus.gov
• Mayo Clinic Staff — Polio: Symptoms and Causes — Mayo Clinic Diseases & Conditions, 2024 (Engelstalig) — mayoclinic.org
• World Health Organization — Poliomyelitis (Polio) — WHO Fact Sheet, 2024 (Engelstalig) — who.int
• Candido DDS, Dellicour S, Cooper LV, et al. — Historical and current spatiotemporal patterns of wild and vaccine-derived poliovirus spread — Nature Microbiology, 2025 (Engelstalig) — doi.org
• Kiang MV, Bubar KM, Maldonado Y, Hotez PJ, Lo NC — Modeling Reemergence of Vaccine-Eliminated Infectious Diseases Under Declining Vaccination in the US — JAMA, 2025 (Engelstalig) — doi.org
• Whitehouse ER, Gerloff N, English R, et al. — Wastewater Surveillance for Poliovirus in Selected Jurisdictions, United States, 2022-2023 — Emerging Infectious Diseases, 2024 (Engelstalig) — doi.org

Verder lezen

• Vergelijk polio met een andere oorzaak van plotselinge zwakte in deze gids over het syndroom van Guillain-Barré.
• Lees over ontstoken hersenvliezen in deze gids over hersenvliesontsteking.
• Lees over een andere ziekte waartegen de combinatieprik beschermt in deze gids over tetanus.
• Vergelijk de moeheid bij het postpoliosyndroom met die in deze gids over het chronisch vermoeidheidssyndroom.
• Lees een uitslag met meer zelfvertrouwen met deze gids over referentiewaarden, markeringen en vervolgstappen op een labuitslag.

Begrijp je labuitslag met BloodSense

Polio laat zien dat sommige diagnoses afhangen van de juiste tests die op de juiste manier worden gelezen: van celtellingen in het hersenvocht tot virusonderzoek dat de ene oorzaak van zwakte van de andere onderscheidt. Krijg je een reeks uitslagen, dan is het rapport veel makkelijker te begrijpen als je ziet hoe elke waarde zich verhoudt tot de referentiewaarden en hoe je getallen samenhangen. BloodSense zet je hele labuitslag om in gewone taal, laat zien waar elke marker staat en helpt je veranderingen te volgen. Het BloodSense-rapport wordt gemaakt door kunstmatige intelligentie, alleen ter informatie. Het is geen diagnose en geen behandeladvies, en het vervangt het oordeel van je huisarts niet.

Laat je labuitslag binnen enkele minuten uitleggen