In het kort

Een gramkleuring (grampreparaat) is een snelle test onder de microscoop. Ze verdeelt bacteriën in twee groepen: grampositief (paars) en gramnegatief (roze tot rood), en beschrijft hun vorm. Zo krijgt je arts binnen enkele uren een eerste aanwijzing, lang voordat de kweek de precieze bacterie noemt. „Geen micro-organismen gezien” sluit een infectie niet helemaal uit, en de witte bloedcellen en epitheelcellen op de uitslag laten zien hoe goed het materiaal was.

Hoe lees je de uitslag van een gramkleuring?

Een regel van een grampreparaat leest als een korte zin: een hoeveelheid, een kleurgroep, een vorm en vaak een rangschikking, bijvoorbeeld „veel grampositieve kokken in ketens”. Daarnaast staan de cellen die naast de bacteriën te zien zijn[3]. Hieronder zie je een verzonnen sputumuitslag van een man van 64 met koorts en een hoest met slijm.

Fictief voorbeeld van een grampreparaat van sputum (Nederlandse opmaak)
BepalingUitslagReferentieMarkering
MateriaalSputum, opgehoest--
Plaveiselepitheelcellenminder dan 10 per veld bij lage vergrotingminder dan 10 (bruikbaar materiaal)-
Leukocyten (granulocyten)meer dan 25 per veld bij lage vergrotinggeen tot enkele!
Grampreparaatveel grampositieve kokken in paren en korte ketensgeen overheersende bacterie!
Overige floraweinig gemengde mondfloragemengde flora mogelijk-
Kweekvolgt--
  1. Plaveiselepitheelcellen: huidachtige cellen uit de mond. Weinig ervan betekent dat het materiaal uit de longen komt en niet alleen speeksel is. Onderzoekers noemen sputum „van goede kwaliteit” bij meer dan 25 witte bloedcellen en minder dan 10 epitheelcellen per veld bij lage vergroting[6].
  2. Leukocyten: pus- of ettercellen, vooral neutrofielen, wijzen op een ontsteking op de plek van afname; ze bevestigen ook dat het materiaal bruikbaar is[3].
  3. Grampreparaat: „grampositief” is de kleurgroep, „kokken” de ronde vorm, „in paren en korte ketens” de rangschikking. De hoeveelheid staat in woorden, zoals enkele, weinig, matig of veel.
  4. Kweek: hetzelfde materiaal wordt in het lab gekweekt; de kweek noemt de bacterie en test antibiotica, meestal na 1 tot 2 dagen of later[4].

Grampreparaat, kweek en bloedwaarden op dezelfde uitslag? BloodSense legt je hele labuitslag in gewone taal uit, zodat je weet welke vragen je kunt stellen.

Leg mijn labuitslag uit

Waarvoor dient een gramkleuring?

De test is vernoemd naar de Deense onderzoeker Hans Christian Gram, die hem in 1884 beschreef[3]. Het lab strijkt het materiaal uit op een glaasje en voegt achter elkaar een paarse kleurstof, een jodiumoplossing, een ontkleurmiddel en een rode tegenkleuring toe. Bacteriën met een dikke celwand houden het paars vast; bacteriën met een dunne, vetrijke wand verliezen het en kleuren roze[2].

Artsen vragen de test aan als ze een infectie door bacteriën, of soms door schimmels, vermoeden[1]. Veelgebruikt materiaal:

Het voordeel is snelheid. Kleur en vorm helpen een arts vaak een eerste antibioticum te kiezen terwijl kweek en gevoeligheidsbepaling nog lopen[3]. Bij urine weegt de kweek meestal het zwaarst: zie onze uitleg over de urinekweek.

Wat is een normale uitslag van een gramkleuring?

Er is geen getal om mee te vergelijken. Wat „normaal” is, hangt af van de plek waar het materiaal vandaan komt: sommige plekken zijn steriel, andere hebben altijd bacteriën[3].

Hoe een geruststellend grampreparaat er per soort materiaal meestal uitziet, met bronnen
MateriaalGebruikelijke bevinding zonder infectieBron
Hersenvocht, gewrichtsvocht, ander steriel vochtgeen micro-organismen gezienPathology Tests Explained[3]
Sputumgemengde mondflora zonder één overheersende bacterie; weinig epitheelcellen wijzen op bruikbaar materiaalPathology Tests Explained[3], meta-analyse[6]
Vaginale swabvooral lange grampositieve staven (lactobacillen): Nugent-score 0 tot 3CDC-richtlijn[5]
Uitstrijk van de plasbuis (mannen)minder dan 2 witte bloedcellen per veld onder olie-immersie, geen diplokokken in de cellenCDC-richtlijn[5]

De woorden en grenzen van jouw laboratorium gelden. Niet elk materiaal krijgt een gramkleuring: bij ontlasting of een keelwat zien onschuldige en ziekmakende bacteriën er onder de microscoop hetzelfde uit[3].

Wat betekenen grampositief en gramnegatief op je uitslag?

„Positief” en „negatief” beschrijven een kleur. Ze zeggen niet of het goed of slecht nieuws is, en ook niet of er bacteriën zijn[2]. De tabel noemt de gebruikelijke eerste verdachten.

Veelvoorkomende beschrijvingen in een grampreparaat en waar ze vaak op wijzen
BeschrijvingWijst vaak opBron
Grampositieve kokken in clusters (trosjes)stafylokokken, waaronder MRSAOverzicht[9]
Grampositieve kokken in ketensstreptokokken (zoals bij keelontsteking door streptokokken) of enterokokkenOverzicht[9]
Gramnegatieve stavenE. coli, Klebsiella, PseudomonasCleveland Clinic[2]
Gramnegatieve diplokokken in witte bloedcellenNeisseria: gonorroe, of meningokokken in hersenvochtLCI-richtlijn[10], CDC-richtlijn[5]
Gisten of vertakte schimmeldradeneen schimmelinfectiePathology Tests Explained[3]

Als er iets gevonden wordt

  • Vaak Veel bacteriën van één soort met veel witte bloedcellen op een geïnfecteerde plek, zoals een wond of de longen. In een overzicht van 20 studies naar longontsteking buiten het ziekenhuis vond het sputumpreparaat pneumokokken bij 59% en gramnegatieve staven bij 64% van de patiënten; als het ze aanwees, zat het er zelden naast (specificiteit 87 tot 99%)[6].
  • Vaak Gemengde flora met veel epitheelcellen: meestal vervuiling met speeksel of huid, geen infectie[3].
  • Mogelijk Gramnegatieve diplokokken in de witte bloedcellen, in afscheiding uit de plasbuis van een man. Met klachten geldt dat als bewijs voor gonorroe, met een gevoeligheid van meer dan 95% en een specificiteit van meer dan 99%[5]; de Nederlandse LCI-richtlijn spreekt in die situatie van een goede gevoeligheid[10]. Zie ook onze pagina over de soa-test.
  • Mogelijk Een Nugent-score van 7 tot 10 bij een vaginale swab: bacteriële vaginose; 4 tot 6 heet „intermediair”[5].
  • Zeldzaam Bacteriën in hersenvocht: een teken van bacteriële hersenvliesontsteking. De kleuring is positief bij 60 tot 80% van de onbehandelde gevallen en bij 40 tot 60% na antibiotica[7].

Als er niets gevonden wordt

  • Vaak Geen infectie, of te weinig bacteriën: een preparaat heeft ongeveer 1000 bacteriën nodig om ze te laten zien, dus „geen micro-organismen gezien” sluit een infectie niet uit[3].
  • Mogelijk Antibiotica die al vóór de afname waren gestart en de opbrengst verlagen[7].
  • Mogelijk Een verwekker die de kleuring niet laat zien: virussen, tuberculose (daarvoor is een kleuring op zuurvaste staven nodig) en parasieten vragen om andere tests[3][1].

Bij een gewrichtsinfectie starten artsen toch met behandelen als de kleuring negatief is maar het vermoeden sterk; is ze positief, dan stuurt ze de keuze van het eerste antibioticum[8].

Wat kan de uitslag van een gramkleuring beïnvloeden?

Je hoeft niet nuchter te zijn en je niet speciaal voor te bereiden[1]. Controleer deze punten met je behandelaar:

  • Het materiaal is zo mogelijk afgenomen vóór het eerste antibioticum: een eerdere behandeling verkleint de kans om de bacterie te zien en te kweken[7][6].
  • Het sputum kwam diep uit de longen, niet uit de mond: goed materiaal lukt maar bij 14 tot 71% van de patiënten, en een slecht monster moet soms opnieuw[6].
  • Het materiaal is in een steriel potje opgevangen en naar het lab gestuurd[2].
  • De uitslag wordt samen met je klachten bekeken: een grampreparaat is een voorlopige uitslag, de kweek of andere tests bevestigen het[3].

Bij vrouwen is een preparaat van de baarmoederhals of vagina weinig gevoelig en minder specifiek voor gonorroe, en ook bij anaal materiaal schiet het tekort; de LCI raadt het bij vrouwen af[10]. Daar, en bij mannen zonder klachten, wordt een DNA-test (NAAT, PCR) gebruikt[5].

Wanneer naar de dokter?

  • Spoed: bel 112 bij koorts met een stijve nek, verwardheid of een epileptische aanval, bij een mogelijke sepsis, of bij een plotseling rood, warm en pijnlijk gewricht dat je niet kunt bewegen[8]. Is er geen levensgevaar maar heb je wel snel een arts nodig, bel dan je huisarts, of 's avonds, 's nachts en in het weekend de huisartsen-spoedpost[11].
  • Binnen 24 tot 48 uur als je uitslag bacteriën laat zien en nog niemand contact met je heeft opgenomen, bij afscheiding na een nieuwe sekspartner, of bij een wond met roodheid die zich uitbreidt.
  • Bij je volgende afspraak om de definitieve kweek met gevoeligheidsbepaling te bespreken, of een preparaat dat alleen gemengde flora liet zien.

Vragen voor je arts

  1. Past dit preparaat bij een infectie, of kan het materiaal vervuild zijn?
  2. Is mijn eerste antibioticum gekozen op basis van de kleuring, en verandert het als de kweek terug is?
  3. Wanneer zijn de kweek en de gevoeligheidsbepaling klaar?

Veelgestelde vragen

Betekent gramnegatief dat er geen bacteriën zijn?

Nee. Gramnegatieve bacteriën zijn wel aanwezig; ze kleuren roze. Een uitslag zonder bacteriën luidt „geen micro-organismen gezien”[2].

Zijn gramnegatieve staven gevaarlijker?

Niet per se. Beide groepen bevatten onschuldige en gevaarlijke soorten; de plek van de infectie, de precieze bacterie en haar resistentie tellen zwaarder. De kleur helpt vooral bij de keuze van een eerste antibioticum[8].

Hoe lang duurt een gramkleuring?

De kleuring zelf is snel en wordt vlot doorgegeven, vaak dezelfde dag[3]. De kweek duurt voor de meeste bacteriën 1 tot 2 dagen, soms 5 dagen of langer[4].

Kan een gramkleuring een virus of COVID-19 aantonen?

Nee. Virussen zijn met een gramkleuring niet te zien; daarvoor zijn andere tests nodig, zoals een PCR[1][3].

Verwante onderzoeken en pagina's

Bronnen

  1. MedlinePlus. Gram Stain. Medical Tests. US National Library of Medicine. medlineplus.gov (geraadpleegd op 20 november 2026)
  2. Cleveland Clinic. Gram Stain. Health Library: Diagnostics & Testing. my.clevelandclinic.org (geraadpleegd op 20 november 2026)
  3. Australasian Association for Clinical Biochemistry and Laboratory Medicine. Gram stain. Pathology Tests Explained. pathologytestsexplained.org.au (geraadpleegd op 20 november 2026)
  4. MedlinePlus. Bacteria Culture Test. Medical Tests. US National Library of Medicine. medlineplus.gov (geraadpleegd op 20 november 2026)
  5. Workowski KA, Bachmann LH, Chan PA, et al. Sexually Transmitted Infections Treatment Guidelines, 2021. MMWR Recomm Rep. 2021;70(4):1-187. doi:10.15585/mmwr.rr7004a1 (geraadpleegd op 20 november 2026)
  6. Del Rio-Pertuz G, Gutiérrez JF, Triana AJ, et al. Usefulness of sputum gram stain for etiologic diagnosis in community-acquired pneumonia: a systematic review and meta-analysis. BMC Infect Dis. 2019;19(1):403. doi:10.1186/s12879-019-4048-6 (geraadpleegd op 20 november 2026)
  7. Seehusen DA, Reeves MM, Fomin DA. Cerebrospinal fluid analysis. Am Fam Physician. 2003;68(6):1103-1108. aafp.org (geraadpleegd op 20 november 2026)
  8. Horowitz DL, Katzap E, Horowitz S, Barilla-LaBarca ML. Approach to septic arthritis. Am Fam Physician. 2011;84(6):653-660. aafp.org (geraadpleegd op 20 november 2026)
  9. Aoki Y. Refinement of presumptive antimicrobial therapy based on initial microbiological information on positive blood culture [Japans, Engelse samenvatting]. Rinsho Byori. 2010;58(5):498-507. PubMed 20560459 (geraadpleegd op 20 november 2026)
  10. RIVM, Landelijke Coördinatie Infectieziektebestrijding. Gonorroe. LCI-richtlijn. lci.rivm.nl (geraadpleegd op 20 november 2026)
  11. Thuisarts.nl (NHG). Spoed: wie moet je bellen? thuisarts.nl (geraadpleegd op 20 november 2026)
  12. Rijksoverheid. Wanneer betaal ik een eigen risico voor mijn zorg? rijksoverheid.nl (geraadpleegd op 20 november 2026)

Deze pagina geeft algemene informatie over de gramkleuring. Ze vervangt niet het advies van het behandelteam dat je klachten, je materiaal en al je uitslagen kent.