Aderverkalking (atherosclerose): klachten, oorzaken, bloedwaarden en behandeling

Aderverkalking (atherosclerose, ook slagaderverkalking genoemd) is het langzame, stille proces achter de meeste hartinfarcten, de meeste herseninfarcten en de meeste gevallen van beenpijn die mensen halverwege een wandeling doet stilstaan. Het begint als een microscopisch klein beschadigd plekje in de gladde binnenwand van een slagader. Daar hopen deeltjes die cholesterol vervoeren en afweercellen zich op, en geleidelijk ontstaat een verdikking die plaque heet.

Bij onderzoek na overlijden van jonge slachtoffers van ongelukken zijn al vettige strepen gevonden in de grote lichaamsslagader van tieners. Tegen de tijd dat er pijn op de borst komt, is de ziekte meestal tientallen jaren oud. Dat werkt twee kanten op: je hebt veel tijd om het tij te keren, en wat er in je slagaders gebeurt, is al lang vóór de eerste klachten zichtbaar in je bloedwaarden.

Wat is aderverkalking?

Aderverkalking is de ophoping van plaque in de wand van slagaders. Plaque is een mengsel van cholesterol, vetresten, kalk en bindweefsel dat zich ín de vaatwand ophoopt, niet als laagje erop. Naarmate de plaque groeit, wordt het bloedvat nauwer en stugger. De naam slagaderverkalking komt van de kalk die zich later in die verdikking afzet, legt de Hartstichting uit. Het gaat om slagaders, niet om aders: ‘aderverkalking’ is de gangbare volksnaam.

Het woord wordt vaak verward met arteriosclerose, de verzamelnaam voor elke verharding of verdikking van slagaderwanden, ook de verstijving die bij het ouder worden hoort. Atherosclerose is de specifieke vorm die wordt veroorzaakt door plaque vol vetten. Elke atherosclerose is een vorm van arteriosclerose, maar niet andersom.

Het begint met schade aan het endotheel, de laag van één cel dik aan de binnenkant van elk bloedvat. Hoge bloeddruk, tabaksrook, een hoge bloedsuiker en te veel cholesteroldeeltjes beschadigen die laag. LDL glipt daarna de wand in, wordt geoxideerd en trekt witte bloedcellen aan. Die nemen het op en worden zogenoemde schuimcellen. Als die cellen afsterven, komt hun vette inhoud vrij en ontstaat een zachte kern onder een kapje van bindweefsel.

Wat daarna gebeurt, bepaalt alles. Een dik, verkalkt kapje over een kleine kern is redelijk stabiel. Een dun kapje over een grote, ontstoken kern kan zonder waarschuwing scheuren. Het lichaam reageert met een bloedstolsel dat de slagader binnen seconden afsluit, net als een korstje op een wondje, zoals de Hartstichting het vergelijkt. Dat is het mechanisme achter de meeste hartinfarcten, en het verklaart waarom de gevaarlijkste plaques zelden de grootste zijn.

Als plaque de bloedvaten van de hartspier vernauwt, spreken artsen van coronaire hartziekte, de meest voorkomende oorzaak van een hartinfarct. Aderverkalking is het proces; coronaire hartziekte, halsslagadervernauwing en perifeer arterieel vaatlijden (etalagebenen) zijn de namen die het krijgt op verschillende plekken in het lichaam.

Wat zijn de klachten bij aderverkalking?

Waarom aderverkalking tientallen jaren stil blijft

Slagaders passen zich aan. In het begin buigt de wand naar buiten terwijl de plaque groeit, zodat de doorgang open en de bloedstroom normaal blijft. Ook maakt het lichaam omleidingen via kleine extra bloedvaten. Klachten ontstaan meestal pas als een vernauwing ongeveer 70 procent van de doorsnede afsluit, of als een plaque plotseling scheurt. Daarom kan iemand op maandag een gewone controle doorstaan en op vrijdag een hartinfarct krijgen. Je kunt aderverkalking lang hebben zonder er last van te hebben, schrijft ook de Hartstichting.

Hoe merk je dat je aderen dichtslibben? Klachten per plek

In het hart geeft minder doorbloeding tijdens inspanning meestal angina pectoris: een drukkend of beklemmend gevoel op de borst bij inspanning dat in rust weer verdwijnt. De pijn kan uitstralen naar kaak, hals of linkerarm. Vrouwen, ouderen en mensen met diabetes merken vaker kortademigheid, vermoeidheid of misselijkheid. Ook heftige emoties kunnen de pijn uitlokken.

In de hersenen en de hals kan plaque in de halsslagader deeltjes loslaten die in een kleiner bloedvat in de hersenen vastlopen en leiden tot een beroerte die binnen minuten hersenweefsel beschadigt. Let op plotseling krachtverlies aan één kant, onduidelijk praten, uitval van het zien met één oog of evenwichtsverlies. Verdwijnen die klachten snel weer, dan is het een TIA, die vaak voorafgaat aan een echte beroerte. Bel bij deze klachten direct 112.

In de benen geven vernauwde slagaders etalagebenen (claudicatio intermittens): krampende pijn in kuit, bovenbeen of bil die na een vaste loopafstand begint en in rust wegzakt. Andere aanwijzingen zijn één koudere voet en wondjes aan de voet die niet genezen.

Wat zijn de eerste tekenen van aderverkalking?

De eerste tekenen van aderverkalking zijn vaak geen klachten, maar afwijkende waarden: een verhoogd LDL-cholesterol, een hoge bloeddruk of een stijgende bloedsuiker. Als er wel klachten zijn, zijn de eerste meestal een beklemmend gevoel op de borst bij inspanning of kramp in de benen tijdens het lopen.

Oorzaken en risicofactoren

Tientallen jaren genetisch onderzoek en gerandomiseerde studies wijzen naar LDL-cholesterol, het deeltje dat vet de vaatwand in brengt en het hele proces start. Het verband is cumulatief: de blootstelling over jaren bepaalt hoeveel plaque zich ophoopt, niet één losse meting. In Nederland noemt de NHG-Standaard Cardiovasculair risicomanagement als streefwaarde voor LDL meestal onder 2,6 mmol/L, en na een hart- of vaatziekte bij mensen tot 70 jaar onder 1,8 mmol/L.

Bloeddruk is de tweede drijvende kracht, omdat mechanische belasting het endotheel beschadigt en vetdeeltjes de wand in drukt. Daarom willen richtlijnen dat artsen hoge bloeddruk behandelen die de binnenwand van slagaders na verloop van tijd stugger maakt en beschadigt.

Een verhoogde bloedsuiker beschadigt de vaatwand en verandert lipoproteïnen zo dat ze makkelijker blijven plakken. Daarom volgen cardiologen en internisten samen diabetes type 2, die de groei van plaque in alle bloedvaten versnelt.

Roken beschadigt het endotheel, maakt het bloed sneller stollend en verlaagt het beschermende HDL. Het risico begint binnen enkele weken na stoppen te dalen. Andere factoren zijn chronische ontsteking door reumatoïde artritis, lupus of psoriasis, nierziekte, slaapapneu, buikvet, langdurige stress en weinig bewegen. Leeftijd bepaalt de basis: het risico stijgt duidelijk bij mannen na hun 45e en bij vrouwen na hun 55e. Volgens de Hartstichting beschermen vrouwelijke hormonen de vaatwand vóór de overgang, en wordt die rond de overgang kwetsbaarder. Familiaire hypercholesterolemie, die ongeveer 1 op de 250 mensen treft, geeft vanaf de geboorte een heel hoog LDL. Het NHG adviseert aan familiaire hypercholesterolemie te denken bij een LDL boven 5 mmol/L of een totaal cholesterol boven 8 mmol/L.

Hoe wordt aderverkalking vastgesteld?

Omdat klachten laat komen, begint de diagnose meestal met het inschatten van je risico en niet met klachten. In Nederland doet je huisarts of de praktijkondersteuner dat vaak: leeftijd, geslacht, bloeddruk, roken, diabetes en cholesterol worden gecombineerd tot een risico op hart- en vaatziekten in de komende tien jaar. Daarna beslist de arts of beeldvorming of extra bloedwaarden de behandeling zouden veranderen. Vermoedt de arts vernauwingen, dan kan hij je doorverwijzen naar de cardioloog.

Welke bloedwaarden zijn het belangrijkst?

Een lipidenspectrum (cholesterolprofiel) geeft het totaal cholesterol, het LDL-cholesterol, het HDL-cholesterol en de triglyceriden in mmol/L. Je hoeft daarvoor volgens de NHG-Standaard meestal niet nuchter te zijn. Het is de basis, maar niet het hele plaatje, want LDL meet de lading en niet het aantal ‘vrachtwagens’ dat die lading vervoert. Als grove houvast noemt de Hartstichting een totaal cholesterol boven de 5 mmol/L te hoog.

Omdat twee mensen met hetzelfde LDL heel verschillende aantallen deeltjes kunnen hebben, vragen preventief werkende cardiologen steeds vaker een apolipoproteïne B-test aan die elk deeltje telt dat aderverkalking veroorzaakt. Elk LDL-, VLDL- en Lp(a)-deeltje draagt precies één ApoB-molecuul, dus de uitslag is een rechtstreekse telling.

Beroepsverenigingen adviseren nu één keer in je leven een lipoproteïne(a)-meting, die een erfelijk risico laat zien waar voeding niets aan verandert. Omdat de waarde voor meer dan 90 procent erfelijk is bepaald, is één uitslag meestal genoeg.

Als het risico in een grijs gebied valt, voegen artsen vaak een hooggevoelige CRP-test toe die de laaggradige ontsteking meet die plaque instabiel maakt. HbA1c, in Nederland gemeten in mmol/mol, laat de gemiddelde bloedsuiker van ongeveer drie maanden zien en kan prediabetes jaren eerder aan het licht brengen dan een nuchtere glucose.

Beeldvorming bevestigt daarna wat het bloed doet vermoeden. Een calciumscore van de kransslagaders is een CT-scan met een lage stralingsdosis die verkalkte plaque meet: nul is sterk geruststellend, een score boven 100 leidt meestal tot intensieve behandeling. Een echo van de halsslagaders spoort plaque in de hals op zonder straling, en de enkel-armindex vergelijkt de bloeddruk aan enkel en arm; een verhouding onder 0,90 wijst op etalagebenen.

Wat kun je tegen aderverkalking doen? Behandeling

De behandeling van aderverkalking heeft drie doelen: de factoren afremmen die de plaque laten groeien, de plaque stabiel maken zodat die niet scheurt, en de doorbloeding herstellen waar een vernauwing al schade geeft. De meeste mensen hebben de eerste twee nodig; maar een klein deel heeft het derde nodig.

Eén nuance is belangrijk: een stent verlicht klachten en redt levens tijdens een hartinfarct, maar behandelt de ziekte elders in het lichaam niet. Medicijnen en leefstijl werken overal tegelijk, en daarom blijven ze de basis van de zorg.

Voorkomen en dagelijks leven

Voeding heeft het breedste bereik. Mediterraan eten, met veel groenten, peulvruchten, volkoren granen, vis, noten en olijfolie, heeft het sterkste gerandomiseerde bewijs voor minder hart- en vaatziekten. Oplosbare vezels uit havermout, bonen en psylliumvezels verlagen het LDL, onverzadigd vet is beter dan verzadigd vet, en minder zout eten verlaagt de bloeddruk.

Wat mag je niet eten bij aderverkalking?

Bij aderverkalking hoef je geen producten volledig te verbieden, maar je beperkt vooral verzadigd vet (vette vleeswaren, roomboter, volle kaas, gebak), transvet, veel zout en bewerkte vleesproducten. Vervang ze door onverzadigde vetten, vis, peulvruchten en volkorenproducten. Ook minder alcohol en geen tabak horen daarbij.

Bewegen verhoogt het HDL, verlaagt de triglyceriden, verbetert de gevoeligheid voor insuline en stimuleert de groei van omleidingsvaatjes. Probeer elke week 150 minuten matig intensief te bewegen, plus twee keer spierversterkende oefeningen.

Volhouden is belangrijk, want statines en bloeddrukverlagers werken alleen zolang je ze neemt. Krijg je bijwerkingen, dan is overstappen op een ander middel of de dosis aanpassen meestal beter dan stoppen. Overleg dat altijd met je huisarts.

Is aderverkalking te genezen?

Aderverkalking is niet helemaal te genezen, maar wel af te remmen en deels terug te draaien. Een diagnose is geen aftelklok. Mensen met een goed behandelde ziekte leven vaak nog tientallen jaren een volwaardig leven, en moderne behandeling heeft de rekensom veranderd.

Plaque kan kleiner worden, al is dat meestal beperkt. Studies met herhaalde beeldvorming laten zien dat een intensieve LDL-verlaging het volume van plaque met enkele procenten kan verkleinen. Belangrijker is dat de samenstelling verandert: het kapje van bindweefsel wordt dikker en de vette kern kleiner. Dat verkleint de kans op scheuren, zelfs als de vernauwing nauwelijks verandert.

Bij de behandeling hoort ook het herkennen van noodsituaties. Pijn op de borst die langer dan een paar minuten duurt, plotseling krachtverlies aan één kant, onduidelijk praten, uitval van het zien of een koud, pijnlijk been: bel direct 112.

Nieuwste wetenschappelijke inzichten

Eind 2025 publiceerde de New England Journal of Medicine VESALIUS-CV, een studie die testte of stevige cholesterolverlaging helpt bij mensen met aderverkalking of diabetes die nog nooit een hartinfarct of beroerte hadden. Onderzoekers verdeelden 12.257 volwassenen met een LDL van minstens 90 mg/dL (ongeveer 2,3 mmol/L) willekeurig over evolocumab, een PCSK9-remmer die je inspuit (een middel dat een levereiwit blokkeert dat anders de receptoren afbreekt die LDL uit het bloed halen), of een placebo, en volgden hen gemiddeld 4,6 jaar. Na vijf jaar had 6,2 procent van de evolocumabgroep een overlijden door hartziekte, een hartinfarct of een herseninfarct gehad, tegenover 8,0 procent met placebo: een relatieve daling van 25 procent. Als ook ingrepen om slagaders open te maken werden meegeteld, was dat 13,4 tegenover 16,2 procent, zonder verschil in veiligheid (Bohula et al., 2025). Wat betekent dit voor jou? Wachten tot na een eerste hartinfarct met een intensieve cholesterolbehandeling is niet langer vanzelfsprekend. Laat beeldvorming al plaque zien, dan kan je streefwaarde voor LDL lager liggen dan je eerder werd verteld.

Een tweede studie uit 2025 in de Journal of the American College of Cardiology keek naar mensen aan de andere kant van het risicospectrum. VICTORION-Mono nam 350 volwassenen van 18 tot 75 jaar op met een LDL tussen 100 en 190 mg/dL (ongeveer 2,6 tot 4,9 mmol/L), zonder hart- en vaatziekten, zonder diabetes en zonder cholesterolmedicijnen. Zij kregen inclisiran, een zogenoemde siRNA-behandeling die de aanmaak van PCSK9 in levercellen stillegt en twee keer per jaar wordt gegeven, of ezetimib, of een placebo. Op dag 150 was het LDL met placebo 1,4 procent gestegen, met ezetimib 11,2 procent gedaald en met inclisiran 46,5 procent gedaald: een voordeel van 47,9 procentpunt ten opzichte van placebo (Taub et al., 2025). Wat betekent dit voor jou? Mensen die geen statines verdragen, hebben nu gecontroleerd bewijs voor een injectie twee keer per jaar, al worden gegevens over de effecten op lange termijn nog verzameld.

Een overzicht uit 2024 in The Lancet bundelde wat bekend is over lipoproteïne(a), een LDL-achtig deeltje met een extra eiwit dat het meer ontstekingsbevorderend en meer stollingsbevorderend maakt. De auteurs concludeerden dat ongeveer een op de vijf mensen wereldwijd een concentratie heeft die hoog genoeg is om het risico op hart- en vaatziekten door aderverkalking en op een vernauwde aortaklep te verhogen. De waarden zijn voor meer dan 90 procent erfelijk en liggen bij vrouwen na de overgang ongeveer 17 procent hoger dan bij mannen. Er is nog geen goedgekeurd middel dat Lp(a) verlaagt, maar minstens vijf middelen in ontwikkeling verlagen de concentratie met 65 tot 98 procent, waarvan drie in grote studies naar uitkomsten (Nordestgaard en Langsted, 2024). Wat betekent dit voor jou? Is je Lp(a) nooit gemeten, dan kan één test je risico duidelijk anders inschatten.

Fabels en feiten over aderverkalking

Fabel: aderverkalking is een ziekte van de ouderdom. Feit: vettige strepen verschijnen al in de puberteit en meetbare plaque komt veel voor rond je dertigste. De ziekte is oud als ze ontdekt wordt, niet als ze begint.

Fabel: een normaal cholesterol betekent gezonde slagaders. Feit: ongeveer de helft van de eerste hartinfarcten gebeurt bij mensen met een LDL binnen de gewone referentiewaarden. Bloeddruk, bloedsuiker, Lp(a), ontsteking en roken dragen elk apart bij.

Fabel: supplementen kunnen je slagaders schoonmaken. Feit: geen enkel supplement lost aantoonbaar plaque op, en chelatietherapie liet in gecontroleerde studies geen betekenisvol voordeel zien.

Woordenlijst

Veelgestelde vragen over aderverkalking

Wat is aderverkalking in eenvoudige woorden?

Aderverkalking is de ophoping van plaque in je slagaders. Deeltjes die cholesterol vervoeren, glippen door een beschadigd plekje in de binnenwand, afweercellen volgen, en het mengsel van vet, cellen en bindweefsel vormt een verdikking in de wand. In de loop der jaren wordt de doorgang nauwer en het bloedvat stugger. Het gevaar is tweeledig: een vernauwing geeft te weinig bloed bij inspanning, en de verdikking kan scheuren en een stolsel veroorzaken.

Wat is het verschil tussen arteriosclerose en atherosclerose?

Arteriosclerose is de algemene term voor elke verharding of verdikking van slagaderwanden, ook de verstijving die bij het ouder worden hoort en de veranderingen in kleine bloedvaten door langdurig hoge bloeddruk. Atherosclerose is een specifieke vorm, veroorzaakt door plaque vol cholesterol in de wand. Elke atherosclerose telt als arteriosclerose, maar niet andersom. In de praktijk bedoelen verslagen met ‘arteriosclerose’ meestal atherosclerose.

Is aderverkalking terug te draaien?

Gedeeltelijk. Intensieve cholesterolverlaging samen met een gezondere leefstijl kan het volume van plaque in studies met herhaalde beeldvorming iets verkleinen, en verandert betrouwbaar de opbouw: het beschermende kapje wordt dikker en de zachte vetkern kleiner. Die verandering is belangrijker dan het volume, omdat scheuren dan veel minder waarschijnlijk wordt. Helemaal schone slagaders krijg je niet terug; het realistische doel is de groei stoppen en stabiliseren wat er is.

Wat betekent lichte aderverkalking in een verslag van een scan?

Het betekent dat er plaque te zien is die de bloedstroom op dit moment niet echt beperkt. Dat is een bevinding en geen noodgeval, maar het is ook niet niets: het bevestigt dat het proces gaande is en dat je risico hoger is dan bij iemand met schone slagaders. Lichte aderverkalking is het ideale moment om in actie te komen, omdat behandeling in dit stadium veel meer problemen voorkomt dan later.

Welke stadia van aderverkalking zijn er?

Het proces doorloopt herkenbare fasen. Eerst ontstaat schade aan de binnenwand van de slagader. Daarna dringen LDL-deeltjes de wand in en worden geoxideerd. Ze trekken afweercellen aan die schuimcellen worden en een vettige streep vormen. Die strepen groeien uit tot plaque met een vetkern onder een kapje. Later kan plaque verkalken en de doorgang vernauwen, en een ontstoken plaque met een dun kapje kan scheuren.

Is aderverkalking hetzelfde als coronaire hartziekte?

Ze hangen samen, maar zijn niet hetzelfde. Aderverkalking is het onderliggende ziekteproces en kan in slagaders overal in het lichaam voorkomen. Coronaire hartziekte is de naam als dat proces de slagaders van de hartspier treft. Dezelfde biologie in de hals heet halsslagadervernauwing, en in de benen perifeer arterieel vaatlijden. Ziekte op één plek voorspelt ziekte op andere plekken.

Bronnen

• Hartstichting — Alles over slagaderverkalking — Hartstichting.nl, geraadpleegd 2026 — hartstichting.nl
• Hartstichting — Hoog cholesterol — Hartstichting.nl, geraadpleegd 2026 — hartstichting.nl
• Nederlands Huisartsen Genootschap — NHG-Standaard Cardiovasculair risicomanagement — richtlijnen.nhg.org, geraadpleegd 2026 — richtlijnen.nhg.org
• Centers for Disease Control and Prevention — About Heart Disease — CDC, 2024 (Engelstalig) — cdc.gov
• National Heart, Lung, and Blood Institute — Atherosclerosis — National Institutes of Health, 2022 (Engelstalig) — nhlbi.nih.gov
• Mayo Clinic — Arteriosclerosis and Atherosclerosis — Mayo Clinic, 2024 (Engelstalig) — mayoclinic.org
• American Heart Association — Atherosclerosis — American Heart Association, 2024 (Engelstalig) — heart.org
• Bohula EA, Marston NA, Sabatine MS, et al. — Evolocumab in Patients without a Previous Myocardial Infarction or Stroke — New England Journal of Medicine, 2025 (Engelstalig) — doi.org
• Taub PR, Wright RS, et al. — Safety and Lipid-Lowering Efficacy of Inclisiran Monotherapy in Patients Without ASCVD — Journal of the American College of Cardiology, 2025 (Engelstalig) — doi.org
• Nordestgaard BG, Langsted A — Lipoprotein(a) and Cardiovascular Disease — The Lancet, 2024 (Engelstalig) — doi.org

Verder lezen

• Bekijk je voor het eerst een cholesterolprofiel, begin dan met onze uitgebreide uitleg over hoog cholesterol, de oorzaken en de behandeling.
• Wil je het bekendste getal op je uitslag begrijpen, lees dan over totaal cholesterol en wat je waarde echt zegt.
• Heb je insulineresistentie, lees dan ook over triglyceriden en wat je bloedwaarden zeggen over je risico op hart- en vaatziekten.
• Volg je je bloedsuiker naast je cholesterol, bekijk dan de nuchtere bloedsuiker en hoe je de uitslag leest.

Begrijp je labuitslag met BloodSense

Aderverkalking is een van de weinige ernstige ziekten waarvan je het verloop echt kunt volgen in een buisje bloed. LDL-cholesterol, apolipoproteïne B, lipoproteïne(a), triglyceriden, HbA1c en hooggevoelig CRP laten samen zien hoe hard het proces wordt aangejaagd en of je aanpak werkt. Die waarden over maanden en jaren volgen zegt veel meer dan één losse meting.

BloodSense zet een labuitslag om in uitleg in gewone taal over wat elke waarde betekent, waar jouw uitslag staat ten opzichte van de referentiewaarden van je lab, en welke uitslagen je met je huisarts kunt bespreken. Je krijgt er een lijst met vragen om aan je huisarts te stellen bij.

Laat je labuitslag uitleggen met BloodSense

De informatie op deze pagina is bedoeld als uitleg en vervangt geen consult bij je huisarts. Het BloodSense-rapport wordt gemaakt door kunstmatige intelligentie, alleen ter informatie. Het is geen diagnose en geen behandeladvies, en het vervangt het oordeel van je huisarts niet.