In het kort

De ziekte van Creutzfeldt-Jakob (CJD) is een zeldzame, dodelijke hersenziekte die ontstaat door een verkeerd gevouwen eiwit, een prion. Ze veroorzaakt een dementie die binnen weken tot maanden verergert, vaak met plotselinge spierschokken. Bij leven stellen artsen de diagnose vooral met een hersenvochttest die RT-QuIC heet en een MRI-scan van de hersenen, nadat bloedonderzoek behandelbare oorzaken heeft uitgesloten.

Wat is de ziekte van Creutzfeldt-Jakob, en wat gebeurt er in de hersenen?

CJD is de meest voorkomende prionziekte bij mensen. Een normaal eiwit in de hersenen, het prioneiwit, verandert van vorm en dwingt eiwitten in de buurt om op dezelfde verkeerde manier te vouwen. Het misvormde eiwit stapelt zich op, zenuwcellen sterven af en er ontstaan kleine gaatjes, waardoor het hersenweefsel er onder de microscoop uitziet als een spons[1][3].

  • Andere namen: CJD, Creutzfeldt-Jakob, een overdraagbare spongiforme encefalopathie (TSE). Variant-CJD (vCJD) is een aparte vorm die samenhangt met de gekkekoeienziekte (BSE)[1].
  • Hoe vaak: wereldwijd ongeveer 1 tot 2 gevallen per miljoen mensen per jaar[1]. In Nederland krijgen elk jaar gemiddeld één tot twee mensen per miljoen de ziekte[14].
  • Belangrijkste onderzoek: RT-QuIC, 14-3-3-eiwit en tau in het hersenvocht; MRI van de hersenen; EEG (hersenfilmpje); bloedonderzoek om andere oorzaken van snel geheugenverlies uit te sluiten.

CJD hoort bij de zeldzame soorten dementie; het tempo, maanden in plaats van jaren, maakt haar anders dan de rest.

Wat zijn de symptomen van de ziekte van Creutzfeldt-Jakob?

Klassieke CJD begint meestal na het 55e jaar, gemiddeld eind zestig[2]. De eerste signalen zijn vaak vaag, en daarom is de eerste diagnose vaak verkeerd[8]:

  • Vergeetachtigheid, verwardheid en veranderingen in persoonlijkheid of gedrag die week na week erger worden.
  • Onzeker lopen en slechte coördinatie (ataxie).
  • Problemen met zien: wazig zien, uitval in het gezichtsveld, dingen zien die er niet zijn.
  • Plotselinge schokken van de spieren (myoclonus), vaak uitgelokt door geluid of aanraking[3], anders dan gewone spiertrekkingen.
  • Somberheid, angst en onduidelijk spreken[4].

In de laatste fase kan iemand niet meer bewegen of praten (akinetisch mutisme). De helft van de mensen met klassieke CJD overlijdt binnen ongeveer 4 tot 5 maanden na de eerste klachten, de meesten binnen een jaar[1][3]. Variant-CJD treft jongere mensen, gemiddeld rond 28 jaar, en duurt gemiddeld 13 tot 14 maanden[5].

Wanneer moet je naar de dokter?

Wanneer naar de dokter?

  • Spoed: bel 112 bij verwardheid die binnen uren of een dag ontstaat, een eerste epileptische aanval, plotselinge verlamming van één lichaamshelft of moeite met praten (mogelijk een beroerte), of bij verslikken met benauwdheid bij iemand die al ziek is.
  • Binnen 24 tot 48 uur (buiten kantooruren de huisartsenpost) als geheugen, gedrag of lopen van week tot week achteruitgaan, zeker met nieuwe spierschokken. Een snelle achteruitgang vraagt om snel onderzoek, omdat verschillende oorzaken te behandelen zijn[9].
  • Bij je volgende afspraak als een naast familielid een erfelijke prionziekte had, of als je vroeger groeihormoon uit menselijke hypofysen of een transplantaat van hersenvlies (dura mater) kreeg en wilt weten wat dat voor jou betekent.

Hoe krijg je CJD, en is het besmettelijk?

Er zijn verschillende vormen, van vaak naar zeldzaam[1][2][5]:

  • Vaak Sporadische CJD, ongeveer 85% van de gevallen. Het eiwit vouwt bij toeval verkeerd; er wordt geen oorzaak gevonden. Leeftijd is de belangrijkste risicofactor.
  • Mogelijk Erfelijke (familiaire) CJD, 5 tot 15%. Een verandering in het prioneiwitgen, PRNP, wordt doorgegeven door een ouder; elk kind heeft 1 kans op 2 om die te erven, net als bij de ziekte van Huntington. In Nederland gaat het om ongeveer 5% van alle prionziekten[13].
  • Zeldzaam Iatrogene CJD, minder dan 1%: overdracht via groeihormoon uit menselijke hypofysen, hersenvliestransplantaten, hoornvliestransplantaties of vroeger instrumenten van hersenoperaties[2]. In Nederland zijn van 1993 tot 2021 zes patiënten geregistreerd[13].
  • Zeldzaam Variant-CJD, door het eten van rundvleesproducten besmet met BSE. Sinds 1996 zijn er wereldwijd 233 gevallen geweest, vooral in het Verenigd Koninkrijk[5]; in Nederland kregen drie patiënten deze diagnose, in 2005, 2006 en 2009[13].

Er is geen bewijs dat sporadische CJD zich verspreidt via gewoon contact, de lucht, bloed of seks[4]. Volgens het RIVM geven gewoon contact, seksueel contact en verpleging geen bekend risico[13]. De bekende routes van de verworven vormen zijn besmet weefsel of medische producten en, bij vCJD, voedsel; in het Verenigd Koninkrijk werd vCJD ook 5 keer via een bloedtransfusie doorgegeven[2][4]. De incubatietijd kan bij verworven vormen oplopen tot 40 jaar[7].

Hoe stel je CJD vast, en hoe lees je de uitslagen?

Er is geen enkele bloedtest die CJD laat zien. Artsen combineren de klachten, het hersenvocht, de MRI en het EEG volgens vaste criteria[1]. Het hersenvocht wordt afgenomen met een ruggenprik; dat leggen we uit in ons artikel over hersenvochtonderzoek. Hieronder een verzonnen uitslag van een man van 66 jaar die al drie maanden achteruitgaat.

Fictief voorbeeld van een uitslag van hersenvochtonderzoek bij verdenking op een prionziekte (Nederlandse opmaak)
BepalingUitslagReferentiewaardeVlag
Leukocyten liquor1 x10^6/l0-5 x10^6/l-
Totaal eiwit liquor0,52 g/l0,15-0,60 g/l-
14-3-3-eiwitpositiefnegatiefA
Totaal tau4800 pg/mlonder de grens van het lab (ongeveer 1100 tot 1400)↑
RT-QuIC (prionen)positiefnegatiefA
  1. Cellen en eiwit: bij CJD meestal normaal. In een onderzoek bij 450 patiënten hadden maar 3 van de 298 meer dan 5 witte bloedcellen per µl, en niemand had een eiwit boven 1 g/l[10].
  2. 14-3-3 en tau: deze eiwitten lekken uit afstervende zenuwcellen. Ze stijgen dus bij CJD, maar ook na een beroerte, een epileptische aanval of een hersenontsteking. 14-3-3 heeft een gevoeligheid rond 92%, maar een specificiteit van maar 40 tot 92% in verschillende studies; tau scoort rond 90% op beide[6].
  3. RT-QuIC: het lab mengt het hersenvocht met normaal prioneiwit en kijkt of dat wordt omgezet. Een positieve uitslag is bijna zeker: 97% van de mensen met CJD was positief, en niemand van 100 mensen met andere ziekten[11]. Een negatieve uitslag sluit CJD niet helemaal uit.

Uitslagen van hersenvocht of bloed gekregen die je lastig vindt? BloodSense legt elke regel van je labuitslag in gewone taal uit, zodat je je vragen voor de neuroloog kunt voorbereiden.

Leg mijn uitslag uit

MRI van de hersenen. Diffusiegewogen beelden (DWI) laten heldere linten zien in de hersenschors of in diepere grijze stof. In een onderzoek onderscheidde de MRI CJD van andere snelle dementies met 96% gevoeligheid en 93% specificiteit[12].

EEG. Periodieke scherpe golven zijn typisch, maar verschijnen laat en maar bij 39 tot 64% van de patiënten[6].

Bloedonderzoek. Het laat geen CJD zien; het zoekt naar behandelbare oorzaken van een snel verergerende dementie[9]:

Bloedonderzoek dat vaak wordt gedaan als dementie snel verergert, en waar het naar zoekt
BepalingWaar het naar zoekt
Uitgebreid bloedonderzoek met calcium en magnesiumTe laag natrium, hoog calcium, nier- of leverfalen, te lage of te hoge bloedsuiker
Vitamine B12Een tekort dat geheugen en zenuwen aantast
TSH en schildklierantistoffenSchildklierziekte; een hoog anti-TPO doet denken aan hashimoto-encefalopathie, een veelvoorkomende verkeerde diagnose[8]
Hiv-test en syfilistestInfecties die de hersenen kunnen beschadigen (zie syfilis)
Auto-immuun- en paraneoplastische antistoffenAuto-immuunencefalitis, een behandelbare ziekte die op CJD kan lijken

De diagnose is waarschijnlijk als de klachten passen en RT-QuIC positief is, of als de klachten passen bij een typische MRI, een typisch EEG of een positieve 14-3-3. Zeker is ze alleen met hersenweefsel, meestal bij obductie[1]. Een bloedtest op het PRNP-gen zoekt naar een erfelijke vorm[6].

Welk onderzoek is nodig in het verdere verloop?

Er is geen bloed- of hersenvochtwaarde om CJD in de tijd te volgen. Na de diagnose draait de zorg om comfort, en onderzoek dient voor nieuwe problemen:

  • Bloedbeeld, urineonderzoek of een longfoto als koorts op een infectie wijst, de meest voorkomende complicatie[3].
  • Natrium, nierfunctie en bloedsuiker als slikken moeilijk wordt en iemand weinig drinkt of eet.
  • Een gesprek met een klinisch geneticus als de PRNP-test positief is, voordat familieleden beslissen of ze zich laten testen.

Hoe wordt CJD behandeld?

Er is geen genezing en geen medicijn dat de ziekte afremt[1]. De zorg richt zich op comfort en veiligheid[3][4]:

  • Medicijnen tegen angst, somberheid, onrust en pijn.
  • Verpleging en hulp bij het eten.
  • Palliatieve zorg, thuis, in een verpleeghuis of in een hospice.
  • Op tijd afspraken vastleggen: een wilsverklaring en een volmacht voor een vertegenwoordiger.

Kun je CJD voorkomen, en hoe gaan families ermee om?

Sporadische CJD kun je niet voorkomen. Verworven vormen zijn heel zeldzaam geworden dankzij kunstmatig groeihormoon, strengere reiniging van instrumenten en controles op veevoer en vlees[2][4]. Mensen met CJD mogen geen bloed, hoornvlies of ander weefsel doneren[3].

Families krijgen te maken met een snel verlies en hebben vaak steun nodig[3]. Voel je je als mantelzorger wekenlang somber, praat dan met je eigen huisarts (zie depressie). Een obductie bevestigt de diagnose, helpt de surveillance en laat familieleden weten of er een erfelijke vorm was; in Nederland gebeurt dat sinds 2022 alleen nog op verzoek van de familie[13].

Vragen voor je arts

  1. Welke behandelbare oorzaken van een snelle dementie zijn uitgesloten, en welke uitslagen komen nog?
  2. Is er een RT-QuIC gedaan, en wat betekent een positieve of negatieve uitslag in ons geval?
  3. Moet het PRNP-gen worden onderzocht, en wat zou dat betekenen voor onze kinderen?

Veelgestelde vragen

Is CJD hetzelfde als de gekkekoeienziekte?

Nee. De gekkekoeienziekte (BSE) is een ziekte van runderen. Het eten van besmet rundvlees veroorzaakte bij mensen variant-CJD, een andere ziekte dan klassieke CJD, die niets met voedsel te maken heeft[5].

Is Creutzfeldt-Jakob besmettelijk voor wie iemand verzorgt?

Nee. Er is geen bewijs dat gewoon contact met iemand met sporadische CJD de ziekte overdraagt, ook niet bij verpleging[4][13]. De verworven gevallen kwamen van weefsel, medische producten of, bij vCJD, voedsel[2].

Heeft iemand een prionziekte overleefd?

Geen enkele vorm van CJD is te genezen. Sommige patiënten, vooral met vCJD of zeldzame subtypes, leven 1 tot 2 jaar of langer[3][5]. Als iemand "herstelt", was er meestal een behandelbare ziekte die op CJD leek.

Bestaat er een bloedtest voor CJD?

Niet in de gewone zorg. Tau en neurofilament light in het bloed stijgen bij CJD, maar ook bij andere hersenziekten; het zijn daarom onderzoeksinstrumenten[6].

Gerelateerde artikelen

Bronnen

  1. Centers for Disease Control and Prevention. Clinical overview of Creutzfeldt-Jakob disease (CJD), including diagnostic criteria. 21 januari 2026. cdc.gov (geraadpleegd op 21 november 2026)
  2. Centers for Disease Control and Prevention. About classic Creutzfeldt-Jakob disease. 21 januari 2026. cdc.gov (geraadpleegd op 21 november 2026)
  3. MedlinePlus. Creutzfeldt-Jakob disease. Medical Encyclopedia. US National Library of Medicine. Herzien op 17 juli 2025. medlineplus.gov (geraadpleegd op 21 november 2026)
  4. NHS. Creutzfeldt-Jakob disease. Herzien op 7 september 2021. nhs.uk (geraadpleegd op 21 november 2026)
  5. Centers for Disease Control and Prevention. About variant Creutzfeldt-Jakob disease. 13 mei 2024. cdc.gov (geraadpleegd op 21 november 2026)
  6. Hermann P, Appleby B, Brandel JP, et al. Biomarkers and diagnostic guidelines for sporadic Creutzfeldt-Jakob disease. Lancet Neurol. 2021;20(3):235-246. doi:10.1016/S1474-4422(20)30477-4 (geraadpleegd op 21 november 2026)
  7. Uttley L, Carroll C, Wong R, Hilton DA, Stevenson M. Creutzfeldt-Jakob disease: a systematic review of global incidence, prevalence, infectivity, and incubation. Lancet Infect Dis. 2020;20(1):e2-e10. doi:10.1016/S1473-3099(19)30615-2 (geraadpleegd op 21 november 2026)
  8. Paterson RW, Torres-Chae CC, Kuo AL, et al. Differential diagnosis of Jakob-Creutzfeldt disease. Arch Neurol. 2012;69(12):1578-1582. doi:10.1001/2013.jamaneurol.79 (geraadpleegd op 21 november 2026)
  9. Geschwind MD. Rapidly progressive dementia. Continuum (Minneap Minn). 2016;22(2 Dementia):510-537. doi:10.1212/CON.0000000000000319 (geraadpleegd op 21 november 2026)
  10. Green A, Sanchez-Juan P, Ladogana A, et al. CSF analysis in patients with sporadic CJD and other transmissible spongiform encephalopathies. Eur J Neurol. 2007;14(2):121-124. doi:10.1111/j.1468-1331.2006.01630.x (geraadpleegd op 21 november 2026)
  11. Franceschini A, Baiardi S, Hughson AG, et al. High diagnostic value of second generation CSF RT-QuIC across the wide spectrum of CJD prions. Sci Rep. 2017;7(1):10655. doi:10.1038/s41598-017-10922-w (geraadpleegd op 21 november 2026)
  12. Vitali P, Maccagnano E, Caverzasi E, et al. Diffusion-weighted MRI hyperintensity patterns differentiate CJD from other rapid dementias. Neurology. 2011;76(20):1711-1719. doi:10.1212/WNL.0b013e31821a4439 (geraadpleegd op 21 november 2026)
  13. RIVM, Landelijke Coördinatie Infectieziektebestrijding. Ziekte van Creutzfeldt-Jakob, LCI-richtlijn. Gepubliceerd op 20 februari 2024, laatst gewijzigd op 26 januari 2026. lci.rivm.nl (geraadpleegd op 21 november 2026)
  14. RIVM. Ziekte van Creutzfeldt-Jakob. rivm.nl (geraadpleegd op 21 november 2026)
  15. Rijksoverheid. Wanneer betaal ik een eigen risico voor mijn zorg? rijksoverheid.nl (geraadpleegd op 21 november 2026)

Deze pagina geeft algemene informatie over de ziekte van Creutzfeldt-Jakob en het onderzoek ernaar. Ze vervangt niet het advies van de neuroloog die het hele verhaal, het lichamelijk onderzoek en alle uitslagen kent.