In het kort

Cryptococcose is een schimmelinfectie die je oploopt door kleine schimmeldeeltjes in te ademen uit grond, bomen en opgedroogde vogelpoep, zoals duivenpoep. Ze is niet besmettelijk. De meeste mensen die ermee in aanraking komen, worden nooit ziek; bij een verzwakte afweer kan de schimmel wel de hersenen bereiken en hersenvliesontsteking geven. Een antigeentest in het bloed, soms met een ruggenprik, stelt de diagnose.

Wat is cryptococcose?

Cryptococcose wordt veroorzaakt door twee gisten, Cryptococcus neoformans en Cryptococcus gattii. Je ademt ze in; de infectie begint in de longen en kan zich verspreiden naar de hersenen[1][3].

Cryptococcose in het kort
OnderwerpBelangrijkste feiten
Andere namenCryptococcus-infectie, soms „duivenziekte” genoemd; cryptococcen-meningitis als de hersenen zijn aangedaan
Waar de schimmel leeftC. neoformans: wereldwijd, in vogelpoep zoals die van duiven, in grond en holle bomen. C. gattii: tropische en subtropische gebieden, sommige eucalyptusbomen, en ook British Columbia en delen van de Verenigde Staten[1][3]
Hoe vaakWereldwijd in 2020 ongeveer 152.000 gevallen van cryptococcen-meningitis en 112.000 doden bij mensen met hiv; 19% van de sterfgevallen door aids[5]
Belangrijkste onderzoekenCryptococcus-antigeen (CrAg) in bloed of hersenvocht, kweek, Oost-Indische-inktpreparaat, ruggenprik met openingsdruk[3]
Besmettelijk?Nee, niet van mens op mens en niet tussen mens en dier[2]

Wat zijn de symptomen van cryptococcose?

Veel infecties in de longen geven weinig of geen klachten. Klachten in de hersenen ontstaan meestal langzaam, over een aantal weken[3].

  • Vaak Longen: hoesten, kortademigheid, pijn op de borst en koorts; het kan lijken op een longontsteking[1]. Soms is het alleen een plekje (nodule) dat toevallig op een longfoto wordt gezien[3].
  • Vaak Hersenen (cryptococcen-meningitis): hoofdpijn, koorts, pijn in de nek, gevoeligheid voor licht, verwardheid, geheugenproblemen, sufheid of een verandering in gedrag[1][3].
  • Mogelijk Ogen: slechter zien, doordat de schimmel de oogzenuw bereikt of, geleidelijker, door hoge druk in de schedel[3].
  • Mogelijk Huid: bultjes, puistjes, zweren of plekken, bij tot 15% van de mensen met een uitgebreide infectie[4].
  • Zeldzaam Andere organen: prostaat, botten en gewrichten[3].

Wanneer naar de dokter?

  • Spoed: bel 112 bij hevige hoofdpijn met koorts en een stijve nek, verwardheid, ongewone sufheid, een epileptische aanval of plotseling slechter zien, zeker als je hiv hebt, een transplantatie hebt gehad of medicijnen gebruikt die je afweer verlagen[1][4].
  • Binnen 24 tot 48 uur (buiten kantooruren de huisartsenpost) bij hoofdpijn die al dagen erger wordt, of hoesten met koorts dat niet overgaat, als je afweer verzwakt is[12].
  • Bij je volgende afspraak bij een plekje op de long dat op een scan is gezien, of een positieve cryptococcus-antigeentest die je niet begrijpt.

Hoe krijg je het, en is duivenpoep gevaarlijk?

Je krijgt cryptococcose door kleine schimmeldeeltjes uit de omgeving in te ademen; het gaat niet over van mens op mens of tussen mens en dier[2]. Contact met de schimmel is gewoon, en een gezonde afweer ruimt hem meestal op[3]. Het risico om ziek te worden is het grootst bij mensen met:

  • een gevorderde hiv-infectie, vooral met een CD4-getal onder 100 per µl[1][3];
  • een orgaantransplantatie, hoge doses prednison of andere medicijnen die de afweer onderdrukken[4];
  • een zwakke afweer door een andere oorzaak, zoals een behandeling voor kanker; te weinig lymfocyten kan een aanwijzing zijn[4].

Gezonde mensen kunnen het ook krijgen, vooral door C. gattii, maar dat is ongewoon[1]. De link met duiven komt door hun poep, waarin C. neoformans vaak wordt gevonden[3]. Toch is de kans dat je in de stad ziek wordt van stadsduiven volgens de GGD erg klein[13]. Duiven en andere vogels worden ook met andere ziekten in verband gebracht:

Ziekten die met duiven en vogelpoep te maken hebben
ZiekteOorzaak en bronTypisch beeld
CryptococcoseGist in opgedroogde vogelpoep, grond, bomen[1]Longen; hersenen bij een verzwakte afweer
Papegaaienziekte (psittacose)Bacterie Chlamydia psittaci, via stof van opgedroogde poep of uitscheiding van papegaaien, pluimvee en ook stadsduiven[7][8]Koorts, droge hoest, hoofdpijn, spierpijn 5 tot 14 dagen na contact; behandeling met antibiotica[7]
HistoplasmoseSchimmel in grond met vogel- of vleermuispoep, vooral in het midden en oosten van de Verenigde Staten[9]Koorts, hoesten, moeheid 3 tot 17 dagen na contact[9]
DuivenmelkerslongAllergische reactie op eiwitten uit veren of poep, geen infectie[11][13]Hoesten, koorts, benauwdheid 4 tot 8 uur na contact, of langzaam toenemende benauwdheid over maanden[11]

In onderzoeken uit 11 Europese landen had tussen 19% en 96% van de stadsduiven antistoffen tegen C. psittaci[8]. Muizenpoep geeft weer een ander risico, beschreven in onze uitleg over het hantavirus.

Hoe wordt cryptococcose vastgesteld, en hoe lees je de uitslag?

De belangrijkste test zoekt een suikerstof uit het kapsel van de schimmel: het cryptococcus-antigeen (CrAg). De lateral-flowtest is in bloed en hersenvocht voor meer dan 98% gevoelig en specifiek[3]. Is het antigeen in het bloed positief, of zijn er klachten in het hoofd, dan wordt met een ruggenprik het hersenvocht (liquor) onderzocht; bij verwardheid of uitvalsverschijnselen komt eerst een scan van het hoofd[4]. De kweek blijft de gouden standaard en onderscheidt C. neoformans van C. gattii[3]. Hieronder een fictieve uitslag van een man met hiv die al drie weken hoofdpijn heeft.

Fictief voorbeeld van een uitslag bij cryptococcen-meningitis (Nederlandse opmaak)
BepalingUitslagReferentiewaardeMarkering
Cryptococcus-antigeen serum (LFA)positief, titer 1:640negatief*
CD4-lymfocyten48 x10^6/l500-1.200 x10^6/l↓
Openingsdruk32 cmH2O9-18 cmH2O↑
Leukocyten liquor24 x10^6/l0-5 x10^6/l↑
Glucose liquor2,1 mmol/l2,8-4,4 mmol/l↓
Totaal eiwit liquor0,78 g/l0,15-0,60 g/l↑
Oost-Indische-inktpreparaat liquorgekapselde gisten aangetoondniet aangetoond*
  1. Antigeen positief met een titer: de titer is de laatste verdunning die nog positief is (1:640 = nog positief na 640 keer verdunnen). Een hogere titer betekent meestal meer schimmel[3].
  2. CD4 verlaagd (↓): de zwakke afweer waardoor de schimmel zich kan verspreiden; deze waarde ligt in de klassieke risicozone[1][4]. x10^6/l is hetzelfde als per µl.
  3. Openingsdruk verhoogd (↑): een druk van 25 cmH2O of meer met klachten wordt verlaagd met herhaalde ruggenprikken[4]; zonder behandeling kan hij het zien beschadigen[3].
  4. Leukocyten, glucose, eiwit: een paar extra witte bloedcellen, een lage glucose en een hoog eiwit vormen het gebruikelijke patroon bij een schimmel; zie onze uitleg over het hersenvochtonderzoek[6].
  5. Oost-Indische inkt: laat de gist met zijn lichte kapsel zien, maar vindt hem maar bij 30 tot 50% van de mensen zonder aids en tot 80% met aids; een negatief preparaat sluit de ziekte niet uit[3].
  6. Referentiewaarde: liquorwaarden naar MedlinePlus, omgerekend naar Nederlandse eenheden[6]; de grens op je eigen uitslag is de grens die telt.

Een cryptococcus-antigeen, een CD4-getal en liquorwaarden naast elkaar op je uitslag? BloodSense leest je hele uitslag en legt elke regel in gewone woorden uit, voordat je met je arts praat.

Leg mijn uitslag uit

Andere onderzoeken hangen af van waar de infectie zit: een longfoto of CT-scan, een kweek van slijm of bloed, en een stukje huid (biopt) bij huidplekken[3]. Bij een plekje op de long bij iemand die verder gezond is, zonder klachten in het hoofd en met een negatief of heel laag antigeen in het bloed, is een ruggenprik vaak niet nodig[4]. Artsen denken ook aan andere langzame infecties, zoals tuberculose.

Welke controles zijn nodig?

  • Ruggenprikken: herhaald, soms dagelijks, zolang de druk hoog blijft met klachten; een kweek na twee weken laat zien of de schimmel weg is[4].
  • Bloedonderzoek tijdens de behandeling: een volledig bloedbeeld en kreatinine, omdat amfotericine B de nieren kan beschadigen en flucytosine de bloedwaarden kan verlagen[4].
  • Hiv: CD4-getal en viral load. Fluconazol kan meestal na minstens een jaar stoppen als het CD4-getal boven 100 per µl blijft en de viral load 3 maanden heel laag is[4].
  • Antigeentiters: ze dalen langzaam en kunnen lang positief blijven; op zichzelf zeggen ze niet betrouwbaar of je genezen bent of dat de ziekte terugkomt[4].

Hoe wordt cryptococcose behandeld?

Cryptococcose vraagt om schimmelmedicijnen op recept, minstens 6 maanden, vaak langer[1]. Het plan hangt af van waar de infectie zit:

  • Lichte tot matige longinfectie: fluconazol-tabletten gedurende 6 tot 12 maanden[4].
  • Hersenvliesontsteking of ernstige ziekte: in het ziekenhuis amfotericine B via een infuus samen met flucytosine, minstens 2 weken, daarna fluconazol minstens 8 weken, en dan een lagere onderhoudsdosis[4].
  • Druk in het hoofd: verlaagd met ruggenprikken, soms met een tijdelijke drain[4].
  • Hiv-remmers worden een paar weken na het schimmelmiddel gestart, niet op dezelfde dag, om een gevaarlijke ontstekingsreactie (IRIS) te beperken[4].

Zelfs met moderne zorg overlijdt ongeveer 1 op de 5 mensen met cryptococcen-meningitis binnen 3 maanden[4]; daarom is een vroege diagnose belangrijk.

Kun je het voorkomen, en hoe ruim je duivenpoep veilig op?

Er zijn geen officiële adviezen om cryptococcose te voorkomen, en de schimmel in de lucht vermijden is lastig[12]. Af en toe contact met duiven is geen reden voor paniek: de meeste mensen die eraan worden blootgesteld, worden nooit ziek[1]. Verstandige stappen:

  • Heb je hiv met een laag CD4-getal, vraag dan naar een CrAg-screening in het bloed: het antigeen vroeg vinden en behandelen kan hersenvliesontsteking voorkomen[12][3].
  • Maak je duivenpoep of veren schoon, gebruik dan veel water, draag (wegwerp)handschoenen of was daarna je handen goed met water en zeep[13].
  • Laat grote hoeveelheden vogel- of vleermuispoep door een gespecialiseerd bedrijf verwijderen in plaats van het zelf te doen[10].
  • Wie voor zijn werk poep of stoffige grond opwoelt, kan een beschermend mondmasker dragen, zoals een N95 (in Europa ongeveer FFP2)[10].
  • Met een verzwakte afweer: wees extra voorzichtig bij risicovolle klussen zoals het schoonmaken van een kippenhok[10].
  • Houd je duiven of andere vogels en hoest je lang of ben je kortademig, vertel het dan: een duivenmelkerslong wordt beter als je het stof vermijdt[11][13].

Vragen voor je arts

  1. Zit de infectie alleen in mijn longen, of heb ik een ruggenprik nodig om mijn hersenen te controleren?
  2. Wat betekent mijn antigeentiter, en hoe volgt u die?
  3. Hoe lang gebruik ik schimmelmedicijnen, en welk bloedonderzoek heb ik tijdens de behandeling nodig?
  4. Wanneer moet ik met hiv-remmers beginnen of mijn behandeling aanpassen?

Veelgestelde vragen

Is cryptococcose besmettelijk?

Nee. Het gaat niet van mens op mens over, en ook niet rechtstreeks van een huisdier of vogel op jou. Iedereen krijgt het uit de omgeving, door inademen[2].

Is cryptococcose te genezen?

Ja, de meeste gevallen zijn goed te behandelen als de diagnose vroeg wordt gesteld, de richtlijnen worden gevolgd en het onderliggende afweerprobleem onder controle is[4]. Een infectie van de hersenen kan toch blijvende schade geven[1].

Kan mijn hond of kat het krijgen?

Ja, dieren kunnen op dezelfde manier besmet raken, door de schimmel in te ademen, maar ze geven het niet door aan mensen[2].

Hoe verschilt cryptococcen-meningitis van andere hersenvliesontstekingen?

Een bacteriële hersenvliesontsteking ontstaat in uren; cryptococcen-meningitis meestal in weken, vooral bij mensen met een verzwakte afweer[3]. Onze uitleg over hersenvliesontsteking vergelijkt de soorten en hun alarmsignalen.

Gerelateerde artikelen

Bronnen

  1. Centers for Disease Control and Prevention. About Cryptococcosis. Bijgewerkt op 24 april 2024. cdc.gov (geraadpleegd op 21 november 2026)
  2. Centers for Disease Control and Prevention. Causes of Cryptococcosis. Bijgewerkt op 24 april 2024. cdc.gov (geraadpleegd op 21 november 2026)
  3. Maziarz EK, Perfect JR. Cryptococcosis. Infect Dis Clin North Am. 2016;30(1):179-206. doi:10.1016/j.idc.2015.10.006 (geraadpleegd op 21 november 2026)
  4. Perfect JR, Dismukes WE, Dromer F, et al. Clinical practice guidelines for the management of cryptococcal disease: 2010 update by the Infectious Diseases Society of America. Clin Infect Dis. 2010;50(3):291-322. doi:10.1086/649858 (geraadpleegd op 21 november 2026)
  5. Rajasingham R, Govender NP, Jordan A, et al. The global burden of HIV-associated cryptococcal infection in adults in 2020: a modelling analysis. Lancet Infect Dis. 2022;22(12):1748-1755. doi:10.1016/S1473-3099(22)00499-6 (geraadpleegd op 21 november 2026)
  6. MedlinePlus Medical Encyclopedia. Cerebrospinal fluid (CSF) collection. National Library of Medicine. Herzien op 16 april 2025. medlineplus.gov (geraadpleegd op 21 november 2026)
  7. Centers for Disease Control and Prevention. About Psittacosis. Herzien op 18 september 2025. cdc.gov (geraadpleegd op 21 november 2026)
  8. Magnino S, Haag-Wackernagel D, Geigenfeind I, et al. Chlamydial infections in feral pigeons in Europe: review of data and focus on public health implications. Vet Microbiol. 2009;135(1-2):54-67. doi:10.1016/j.vetmic.2008.09.045 (geraadpleegd op 21 november 2026)
  9. Centers for Disease Control and Prevention. About Histoplasmosis. Herzien op 3 november 2026. cdc.gov (geraadpleegd op 21 november 2026)
  10. Centers for Disease Control and Prevention. Preventing Histoplasmosis. Herzien op 3 november 2026. cdc.gov (geraadpleegd op 21 november 2026)
  11. MedlinePlus Medical Encyclopedia. Hypersensitivity pneumonitis. National Library of Medicine. Herzien op 10 april 2025. medlineplus.gov (geraadpleegd op 21 november 2026)
  12. Centers for Disease Control and Prevention. Preventing Cryptococcosis. Bijgewerkt op 24 april 2024. cdc.gov (geraadpleegd op 21 november 2026)
  13. GGD Leefomgeving. Duiven. ggdleefomgeving.nl (geraadpleegd op 21 november 2026)
  14. RIVM. Welke infectieziekten zijn meldingsplichtig? Gewijzigd op 31 juli 2026. rivm.nl (geraadpleegd op 21 november 2026)
  15. Rijksoverheid. Wanneer betaal ik een eigen risico voor mijn zorg? rijksoverheid.nl (geraadpleegd op 21 november 2026)

Deze pagina geeft algemene informatie. Ze vervangt niet het advies van een arts die je onderzoekt en al je uitslagen kent.