Het belangrijkste

De ziekte van Charcot-Marie-Tooth (CMT), in Nederland ook HMSN genoemd, is een erfelijke ziekte van de zenuwen naar voeten, benen en handen. Ze begint langzaam, vaak in de kindertijd of puberteit, met holvoeten, vaak struikelen en dunne kuiten. Het is geen ALS, ook al delen ze de naam Charcot. De diagnose rust op een zenuwgeleidingsonderzoek (EMG) en een DNA-test uit bloed; gewoon bloedonderzoek sluit andere oorzaken uit.

Wat is de ziekte van Charcot-Marie-Tooth (CMT)?

CMT is een groep erfelijke neuropathieën: genen die de zenuwvezel (het axon) of de isolerende laag eromheen (het myeline) bouwen, werken niet goed. Daardoor verliezen de langste zenuwen, die tot in de voeten en handen lopen, langzaam hun functie[1]. Het is de meest voorkomende erfelijke aandoening van de perifere zenuwen[8].

De ziekte van Charcot-Marie-Tooth in het kort
OnderwerpBelangrijkste feiten
Andere namenCMT, hereditaire motorische en sensorische neuropathie (HMSN)[5][12]
Hoe vaakOngeveer 1 op de 2500 mensen[1][8]
BeginMeestal tussen 5 en 15 jaar, soms pas op middelbare leeftijd[9]
Belangrijkste typenCMT1 (myeline, minstens de helft van de gevallen), CMT2 (axon), CMTX (X-gebonden), CMT4 (recessief), intermediaire vormen[8]
Belangrijkste onderzoekenNeurologisch onderzoek, zenuwgeleidingsonderzoek, DNA-onderzoek; bloedonderzoek om verworven oorzaken uit te sluiten[2][4]
BeloopLangzaam voortschrijdend; de meeste mensen hebben een normale levensverwachting[8][9]

Charcot-Marie-Tooth, ALS of charcotvoet?

De Franse neuroloog Charcot gaf zijn naam aan meerdere ziekten. In Frankrijk en sommige andere landen is de „ziekte van Charcot” de naam voor ALS, die de motorische zenuwcellen in hersenen en ruggenmerg kapotmaakt. CMT is een andere ziekte: ze treft de perifere zenuwen, gaat langzaam vooruit en maakt het leven bij de meeste mensen niet korter[8]. De charcotvoet is weer iets anders: botten en gewrichten van een voet zonder gevoel zakken in elkaar, meestal bij diabetes[10].

Wat zijn de symptomen van CMT?

De klachten beginnen meestal in de eerste twintig levensjaren en worden heel langzaam erger[3]. Ze starten in de voeten en onderbenen en kunnen later de handen bereiken[1][8][12]:

  • Vaak Vorm van de voet: holvoeten (pes cavus) en kromme hamertenen[3][8].
  • Vaak Lopen: moeite met het optillen van de voorvoet (klapvoet), vaak struikelen en je enkel verzwikken[8].
  • Vaak Dunne onderbenen doordat kuit- en scheenbeenspieren zwakker worden, en bij het onderzoek geen enkelreflexen[1][3].
  • Vaak Minder gevoel voor aanraking, warmte en kou in voeten en onderbenen[8].
  • Mogelijk Zwakke handen op den duur: knopen, sleutels of potjes openen gaan moeilijker[8].
  • Mogelijk Zeurende, brandende zenuwpijn, spierkrampen en evenwichtsproblemen[6][8].
  • Zeldzaam Slechter horen of zien, of laat leren lopen bij vormen die vroeg beginnen[8].

Hoe ernstig het is, verschilt sterk[2]: sommigen merken alleen holvoeten op, anderen hebben een enkel-voetorthese nodig.

Wanneer naar de dokter?

  • Spoed: bel 112 als zwakte zich in uren of dagen snel uitbreidt, zeker met moeite met ademen of slikken: zo gedraagt CMT zich niet, en het kan het syndroom van Guillain-Barré zijn.
  • Binnen 24 tot 48 uur (buiten kantooruren via de huisartsenpost) als iemand met CMT binnenkort chemotherapie met vincristine krijgt: het oncologieteam moet eerst van de diagnose weten[5].
  • Bij je volgende afspraak als jij of je kind vaak struikelt, makkelijk de enkel verzwikt, heel hoge voetbogen of dove voeten heeft, of als meerdere familieleden dezelfde voeten hebben[8][9].

Wat is de oorzaak van CMT, en is het erfelijk?

CMT is erfelijk. Veranderingen in tientallen genen kunnen het veroorzaken, maar vier genen, PMP22, MPZ, MFN2 en GJB1, verklaren 80 tot 90% van de gevallen met een bekende oorzaak[8].

  • Autosomaal dominant (CMT1, de meeste CMT2): één veranderd gen van één ouder is genoeg[8].
  • X-gebonden (CMTX): mannen hebben meestal meer klachten, en vaders kunnen het niet doorgeven aan hun zonen[8].
  • Autosomaal recessief (CMT4, sommige CMT2): beide ouders dragen één kopie, meestal zonder klachten[8].
  • Nieuwe verandering: ongeveer 10% heeft geen familieleden met CMT[8], dus een familie zonder klachten sluit CMT niet uit[3].

De meest voorkomende vorm, CMT1A (HMSN type 1A), komt door een extra kopie (duplicatie) van het PMP22-gen op chromosoom 17[8]. In een Amerikaanse polikliniek met 787 patiënten verklaarde die 82% van de mensen met een klinisch waarschijnlijke CMT1[3]. Ontbreekt juist een kopie van hetzelfde gen, dan ontstaat een verwante aandoening: hereditaire neuropathie met gevoeligheid voor drukparese (HNPP)[3].

Hoe stel je CMT vast, en hoe lees je de uitslag?

De neuroloog combineert het lichamelijk onderzoek, de familiegeschiedenis, een zenuwgeleidingsonderzoek (EMG) en DNA-onderzoek[2]. Voor de DNA-test volstaat een gewone bloedafname (soms speeksel). Gewoon bloedonderzoek laat CMT niet zien, maar zoekt naar veelvoorkomende, behandelbare oorzaken van neuropathie, vooral nuchtere bloedsuiker, vitamine B12 met methylmalonzuur en immunofixatie van de bloedeiwitten[4]. Onze uitleg over tintelende voeten bespreekt die gewone oorzaken. Hieronder een fictief voorbeeld voor een vrouw van 24 met holvoeten die vaak haar enkel verzwikt.

Fictief voorbeeld van een uitslag bij vermoeden van de ziekte van Charcot-Marie-Tooth (Nederlands formaat)
BepalingUitslagEenheidReferentiewaardeMarkering
PMP22 kopie-aantal (chromosoom 17p12), MLPA3kopieën2A
ConclusiePMP22-duplicatie aangetoond, past bij CMT1A (HMSN 1A)-
Motorische geleidingssnelheid, nervus medianus22m/s> 45L
Glucose nuchter5,0mmol/L4,0-6,0-
HbA1c33mmol/mol< 42-
Vitamine B12378pmol/L150-700-
Immunofixatie serumGeen M-proteïne aangetoond-
  1. 3 kopieën van PMP22: een duplicatie, de oorzaak van CMT1A. Bij passende klachten bevestigt die de diagnose; binnen dezelfde familie is meestal geen verder genonderzoek nodig[3].
  2. Geleidingssnelheid: hoe snel een signaal door de zenuw gaat. Onder 38 m/s in de arm wijst op een demyeliniserende vorm (CMT1) en stuurt het DNA-onderzoek[3][4]; bij CMT1A is die typisch gelijkmatig vertraagd tot 20 à 25 m/s[3]. Bijna normale snelheden wijzen eerder op een axonale vorm zoals CMT2A[3].
  3. Glucose, HbA1c, B12, immunofixatie: normale uitslagen maken diabetes, een B12-tekort en een M-proteïne als oorzaak onwaarschijnlijk[4]. De referentiewaarden van je eigen laboratorium gelden.

Bloeduitslagen al binnen, maar nog geen afspraak bij de neuroloog? BloodSense legt elke regel van je uitslag uit in gewone taal, zodat je weet welke oorzaken al zijn nagekeken.

Leg mijn uitslag uit

Is PMP22 normaal, dan volgen andere genen, gekozen op basis van de geleidingssnelheid en het erfelijkheidspatroon, tegenwoordig vaak als genpanel[3][4]. Ook dan krijgt ongeveer 1 op de 3 mensen geen genetisch antwoord; de diagnose kan toch gesteld worden op basis van het onderzoek en de zenuwmetingen[3]. Andere erfelijke neuromusculaire ziekten zien er anders uit: spinale musculaire atrofie (SMA) tast de motorische zenuwcellen in het ruggenmerg aan, en spierdystrofie beschadigt de spier zelf.

Welke controles zijn nodig bij CMT?

  • Afspraken met een neuromusculair team, vaak gecoördineerd door een revalidatiearts, dat kracht, evenwicht en lopen beoordeelt; de richtlijn voor kinderen raadt regelmatige controles door meerdere disciplines aan[6][12].
  • Voetcontroles, omdat afwijkingen kunnen toenemen en soms een operatie nodig maken[1][2].
  • Zenuwmetingen: de vertraging is al in de vroege kindertijd aanwezig, dus herhalen voegt weinig toe aan de diagnose; de beperkingen komen door het langzame verlies van axonen[1][3].
  • Bloedonderzoek volgt CMT zelf niet; worden zwakte of gevoelloosheid sneller erger dan verwacht, dan zoeken glucose, HbA1c en B12 naar een tweede, verworven oorzaak[4].

Wat is de behandeling van de ziekte van Charcot-Marie-Tooth?

Er is nog geen medicijn dat een vorm van CMT afremt of geneest[1][12]. De zorg richt zich op functioneren en comfort:

  • Fysiotherapie en bewegen: spierkrachttraining, rekken en evenwichtsoefeningen[1][6].
  • Orthesen: steunzolen, enkel-voetorthesen en (semi-)orthopedische schoenen bij een klapvoet en instabiele enkels[1].
  • Operatie bij vaste voetafwijkingen of contracturen[2][9].
  • Ergotherapie en hulpmiddelen voor handtaken, plus behandeling van zenuwpijn en krampen[6][9].
  • Onderzoek: in studies worden onder meer govorestat voor de zeldzame SORD-vorm en PMP22-„dempers” voor CMT1A getest[7].

Kun je CMT voorkomen, en wat is de levensverwachting?

De ziekte is niet te voorkomen, maar het beloop is wel te verlichten. Bij de klassieke vorm hebben maar weinig mensen meer dan enkel-voetorthesen nodig om te lopen[3], en de levensverwachting is meestal normaal[8][9].

  • Vertel elke arts, tandarts en apotheker dat je CMT hebt. Vincristine, en mogelijk paclitaxel, kan bij CMT ernstige zenuwschade geven; voor andere medicijnen is geen extra risico bewezen, en nodige behandeling moet je niet weigeren[5].
  • Controleer dove voeten elke dag op blaren en wondjes die je misschien niet voelt.
  • Vraag vóór een zwangerschap naar erfelijkheidsadvies bij een klinisch genetisch centrum: het risico voor elk kind hangt af van of de vorm in je familie dominant, recessief of X-gebonden is[8].

Vragen voor je arts

  1. Is mijn neuropathie demyeliniserend of axonaal, en welke DNA-test komt eerst?
  2. Zijn diabetes, een B12-tekort en een M-proteïne uitgesloten?
  3. Moeten mijn kinderen of ouders onderzocht of getest worden?
  4. Welke orthesen, oefeningen of operatie zouden mijn voeten nu helpen?

Veelgestelde vragen

Is de ziekte van Charcot-Marie-Tooth hetzelfde als ALS?

Nee. ALS, in Frankrijk de „ziekte van Charcot”, maakt de motorische zenuwcellen in hersenen en ruggenmerg kapot. CMT is erfelijk, treft de perifere zenuwen, gaat langzaam en laat de levensverwachting meestal normaal[8].

Kan bloedonderzoek CMT aantonen?

Alleen de DNA-test, die op bloed of speeksel wordt gedaan. Een bloedbeeld, glucose of B12 kunnen CMT niet laten zien; ze zoeken naar andere oorzaken van neuropathie[4].

Kan CMT een generatie overslaan?

Dominante vormen slaan meestal niet over, maar een licht aangedane ouder is misschien nooit gediagnosticeerd, omdat sommige mensen tot op volwassen leeftijd weinig klachten hebben[2][3]. Recessieve vormen kunnen opduiken bij een kind van ouders zonder klachten[8].

Mag je sporten met CMT?

Ja, aangepast. Spierkrachttraining hoort bij de standaardzorg, voor kinderen en volwassenen; een fysiotherapeut stemt het af op je zwakte en evenwicht[1][6].

Gerelateerde artikelen

Bronnen

  1. Burns J, Timmerman V, Laurá M, e.a. Charcot-Marie-Tooth disease and related neuropathies. Nat Rev Dis Primers. 2026;12(1):3. doi:10.1038/s41572-025-00679-2 (geraadpleegd op 21 november 2026)
  2. Pareyson D, Marchesi C. Diagnosis, natural history, and management of Charcot-Marie-Tooth disease. Lancet Neurol. 2009;8(7):654-667. doi:10.1016/S1474-4422(09)70110-3 (geraadpleegd op 21 november 2026)
  3. Saporta AS, Sottile SL, Miller LJ, e.a. Charcot-Marie-Tooth disease subtypes and genetic testing strategies. Ann Neurol. 2011;69(1):22-33. doi:10.1002/ana.22166 (geraadpleegd op 21 november 2026)
  4. England JD, Gronseth GS, Franklin G, e.a. Practice Parameter: evaluation of distal symmetric polyneuropathy: role of laboratory and genetic testing (an evidence-based review). Neurology. 2009;72(2):185-192. doi:10.1212/01.wnl.0000336370.51010.a1 (geraadpleegd op 21 november 2026)
  5. Cavaletti G, Forsey K, Alberti P. Toxic medications in Charcot-Marie-Tooth patients: A systematic review. J Peripher Nerv Syst. 2023;28(3):295-307. doi:10.1111/jns.12566 (geraadpleegd op 21 november 2026)
  6. Yiu EM, Bray P, Baets J, e.a. Clinical practice guideline for the management of paediatric Charcot-Marie-Tooth disease. J Neurol Neurosurg Psychiatry. 2022;93(5):530-538. doi:10.1136/jnnp-2021-328483 (geraadpleegd op 21 november 2026)
  7. De Grado A, Serio M, Saveri P, e.a. Charcot-Marie-Tooth disease: a review of clinical developments and its management - What's new in 2025? Expert Rev Neurother. 2025;25(4):427-442. doi:10.1080/14737175.2025.2470980 (geraadpleegd op 21 november 2026)
  8. MedlinePlus Genetics, National Library of Medicine. Charcot-Marie-Tooth disease. Bijgewerkt op 8 mei 2026. medlineplus.gov (Engelstalig, geraadpleegd op 21 november 2026)
  9. NHS. Charcot-Marie-Tooth disease. Herzien op 5 oktober 2022. nhs.uk (Engelstalig, geraadpleegd op 21 november 2026)
  10. Rogers LC, Frykberg RG, Armstrong DG, e.a. The Charcot foot in diabetes. Diabetes Care. 2011;34(9):2123-2129. doi:10.2337/dc11-0844 (geraadpleegd op 21 november 2026)
  11. Expertisecentrum Charcot-Marie-Tooth (Spierziekten Centrum Nederland). Het expertisecentrum Charcot-Marie-Tooth. cmtexpertisecentrum.nl (geraadpleegd op 21 november 2026)
  12. Expertisecentrum Charcot-Marie-Tooth. Charcot-Marie-Tooth (CMT/HMSN). cmtexpertisecentrum.nl (geraadpleegd op 21 november 2026)
  13. Rijksoverheid. Wanneer betaal ik een eigen risico voor mijn zorg? rijksoverheid.nl (geraadpleegd op 21 november 2026)

Deze pagina geeft algemene informatie. Ze vervangt niet het advies van de neuroloog of klinisch geneticus die je onderzoekt en al je uitslagen kent.