Spinale musculaire atrofie (SMA): symptomen, DNA-test en hielprik

In het kort
Spinale musculaire atrofie (SMA), ook spinale spieratrofie genoemd, is een erfelijke ziekte van de zenuwcellen die de spieren laten bewegen. De diagnose volgt uit een DNA-test in het bloed die de kopieën van twee genen telt, SMN1 en SMN2. In Nederland zit SMA sinds 1 juni 2022 in de hielprik, zodat de meeste kinderen worden gevonden voordat er klachten zijn. Behandeling werkt het best als ze vroeg begint.
Wat is spinale musculaire atrofie (SMA)?
Bij SMA gaan de motorische zenuwcellen in het ruggenmerg kapot, de cellen die de spieren opdracht geven om te bewegen. De spieren dicht bij de romp, rond heupen en schouders, worden het meest zwak[1].
- Andere namen: 5q-SMA, proximale SMA, ziekte van Werdnig-Hoffmann (type I), ziekte van Kugelberg-Welander (type III)[1].
- Hoe vaak: ongeveer 1 op de 10.000 baby's. Ongeveer 1 op de 50 mensen van Europese of Aziatische afkomst is drager van één foute kopie zonder het te weten[3]. In Nederland worden elk jaar 15 tot 20 kinderen met SMA geboren[13].
- Belangrijkste onderzoeken: DNA-test op SMN1 en SMN2, hielprik, dragerschapstest; CK en zenuwonderzoek als het beeld onduidelijk is.
SMA is een zenuwziekte. Bij spierdystrofie is juist de spiervezel zelf aangedaan.
Wat zijn de symptomen van SMA per type?
Het type hangt af van de leeftijd waarop de zwakte begint en van de beste beweging die een kind haalt[1].
| Type | Eerste tekenen | Beste beweging | Gebruikelijk aantal SMN2-kopieën |
|---|---|---|---|
| 0 | Vóór de geboorte | Bij geboorte heel zwak, stijve gewrichten | 1 |
| I | Bij de geboorte of in de eerste maanden | Leert nooit zonder steun zitten | 1 of 2 |
| II | 6 tot 12 maanden | Zit, maar staat of loopt nooit zelfstandig | 3 |
| III | Na de vroege kindertijd | Loopt, kan het lopen later verliezen | 3 of 4 |
| IV | Jongvolwassen leeftijd | Lichte tot matige zwakte | 4 of meer |
Bron van elke regel: MedlinePlus Genetics[1]. Type I komt het vaakst voor, bij ongeveer 60 % van de patiënten[3].
Bij een baby[2]:
- Een slappe baby die weinig beweegt en het hoofd slecht ophoudt.
- Moeite met drinken of ademen.
- Kleine trillingen van de tong (zie spiertrekkingen).
- Geen knie- en enkelreflexen bij het testen van de peesreflexen.
Later zie je moeite met zitten, kruipen of lopen, trillende handen en een kromme rug (scoliose)[12].
Wanneer moet ik naar de dokter?
Wanneer naar de dokter
- Spoed: bel 112 als een baby of iemand met SMA naar adem hapt, blauw of grauw wordt of zich verslikt bij het drinken: ademnood kan snel een noodgeval worden[2].
- Binnen 24 tot 48 uur na een afwijkende hielprikuitslag voor SMA, of als een baby slap wordt of slecht drinkt; buiten kantooruren via de huisartsenpost. Behandeling werkt het best vóór de klachten[5].
- Bij je volgende afspraak als een kind laat loopt, vaak valt of dingen weer verleert, of als SMA in de familie voorkomt en je zwanger wilt worden.
Hoe ontstaat SMA, en is het erfelijk?
SMA ontstaat door een fout in beide kopieën van het SMN1-gen op chromosoom 5. Zonder dat gen maakt het lichaam te weinig SMN-eiwit, en de motorische zenuwcellen sterven af[1][4]. Bij meer dan 95 % van de patiënten ontbreekt op beide kopieën een stukje van het gen, exon 7[5].
Een reservegen, SMN2, maakt een beetje werkend eiwit: hoe meer SMN2-kopieën, hoe milder SMA meestal verloopt[1]. Dat is een richtlijn, geen zekerheid[5].
SMA erft autosomaal recessief over, net als taaislijmziekte[1]:
- Vaak Beide ouders zijn gezonde dragers. Elk kind heeft dan 1 op 4 kans op SMA, 1 op 2 kans om drager te zijn en 1 op 4 kans op geen van beide[15].
- Mogelijk SMA in de familie. Ongeveer 1 op 50 mensen van Europese en Aziatische afkomst is drager, 1 op 76 van Latijns-Amerikaanse en 1 op 100 van Afrikaanse afkomst[3].
- Zeldzaam Een nieuwe fout in de eicel of zaadcel, zodat maar één ouder drager is[1].
Hoe wordt SMA vastgesteld, en hoe lees ik de DNA-uitslag?
Het eerste onderzoek is een DNA-test in het bloed die de kopieën van SMN1 en SMN2 telt[5]. Hieronder een fictieve uitslag van een slappe baby van 5 maanden.
| Onderzoek | Uitslag | Referentie | Markering |
|---|---|---|---|
| SMN1 exon 7, aantal kopieën (MLPA) | 0 kopieën | normaal 2 kopieën; 1 kopie = drager | A |
| SMN1 exon 8, aantal kopieën | 0 kopieën | normaal 2 kopieën | A |
| SMN2 exon 7, aantal kopieën | 2 kopieën | geen normaalwaarde: 0 tot 4 of meer in de bevolking | - |
| Conclusie | Homozygote deletie van SMN1 | Passend bij 5q-spinale musculaire atrofie | - |
- SMN1 = 0: geen werkende kopie. Met passende klachten staat de diagnose SMA daarmee vast[5]. Eén kopie betekent drager, niet ziek.
- SMN1 = 1 met duidelijke klachten: de overgebleven kopie wordt helemaal gelezen (sequencing) om een kleine fout te vinden[5].
- SMN2-kopieën: 2 kopieën passen meestal bij type I, 3 bij type II of III, 4 of meer bij mildere vormen[1]. Het aantal helpt ook bij de keuze van de behandeling[5].
Heb je labuitslagen gekregen die lastig te volgen zijn? BloodSense legt elke regel in gewone woorden uit, zodat je je vragen voor de kinderneuroloog of de klinisch geneticus kunt voorbereiden.
Leg mijn labuitslag uitWat zegt de CK? Creatinekinase lekt uit beschadigde spieren. Bij SMA is de waarde vaak normaal of licht tot matig verhoogd: bij 504 patiënten was ze duidelijk te hoog bij ongeveer een derde met type I of II, tegen meer dan 90 % bij laat begonnen type III[9]. Heel hoge waarden wijzen eerder op een spierziekte (zie de CK-waarde in je bloed).
Ander onderzoek: een EMG en zenuwgeleidingsonderzoek, soms een spierbiopt of MRI, worden gebruikt als de DNA-test normaal is en een andere ziekte mogelijk is, zoals myasthenia gravis[2].
Wordt SMA opgespoord met de hielprik?
Ja. Sinds 1 juni 2022 zoekt de hielprik in Nederland ook naar SMA, op advies van de Gezondheidsraad uit 2019[13]. Het laboratorium zoekt met PCR in het bloeddruppeltje naar het ontbrekende exon 7 van SMN1 en bevestigt elke afwijkende uitslag met een test die ook SMN2 telt. Zo wordt ongeveer 95 % van de baby's met SMA gevonden; dragers worden niet gemeld[5].
Na een afwijkende uitslag verwijst de huisarts naar een kinderneuroloog in het Wilhelmina Kinderziekenhuis (UMC Utrecht). Daar wordt opnieuw bloed afgenomen; na een week is bekend of je kind SMA heeft[15].
| Land of regio | Stand | Bron |
|---|---|---|
| Nederland | Landelijk in de hielprik sinds 1 juni 2022 | RIVM[13] |
| Duitsland, België | Landelijk programma | Varone 2025[5] |
| Italië | 14 regio's, ongeveer 33 % van de baby's | Varone 2025[5] |
| Spanje | Galicië, Balearen en Canarische Eilanden; proefprojecten in Madrid en Valencia | Varone 2025[5] |
| Frankrijk | Regionale programma's (Nouvelle-Aquitaine, Grand Est) | Varone 2025[5] |
| Verenigd Koninkrijk, Roemenië | Proefprojecten | Varone 2025[5] |
| Verenigde Staten | Alle 50 staten en Washington, D.C. | Cure SMA[6] |
| Europa als geheel | 66 % van de baby's gescreend (augustus 2024) | Varone 2025[5] |
Een afwijkende hielprik is nog geen diagnose: pas het vervolgonderzoek geeft zekerheid[15].
Kunnen ouders zich laten testen vóór een zwangerschap?
Ja. Amerikaanse genetici raden aan iedereen die zwanger is of wil worden een dragerschapstest voor SMA aan te bieden, ongeacht afkomst[7]. De test telt de SMN1-kopieën (1 kopie = drager), vaak als onderdeel van een dragerschapstest bij kinderwens. In Nederland loopt zo'n test meestal via een klinisch geneticus.
Twee kopieën sluiten het risico niet helemaal uit: sommige mensen hebben beide kopieën op hetzelfde chromosoom en geen op het andere ("2+0", stille drager). Daarom vindt de test 71 tot 94 % van de dragers, afhankelijk van de afkomst[8]. Zijn beide partners drager, dan is onderzoek tijdens de zwangerschap mogelijk (vlokkentest of vruchtwaterpunctie)[12].
Welk onderzoek hoort bij de controles van SMA?
Een neuromusculair team combineert bewegingstests met onderzoek[2]:
- Longfunctieonderzoek.
- Slikonderzoek als eten of drinken moeilijk gaat.
- Röntgenfoto's van de rug om scoliose op te sporen.
- CK en kreatinine: bij 206 behandelde volwassenen volgden beide de ernst van de ziekte, en de CK daalde in 18 maanden met ongeveer 18 %[10]. Een laag kreatinine wijst hier op weinig spiermassa.
- Vóór gentherapie: leverwaarden, kreatinine, een volledig bloedbeeld met bloedplaatjes, troponine I en antistoffen tegen AAV9; daarna minstens 3 maanden de leverwaarden[11].
Hoe wordt SMA behandeld?
SMA is niet te genezen, maar drie toegelaten medicijnen verhogen op verschillende manieren de hoeveelheid SMN-eiwit[4][12]:
- Nusinersen: injecties in het vocht rond het ruggenmerg, die steeds worden herhaald.
- Risdiplam: een drankje dat elke dag wordt ingenomen.
- Onasemnogene abeparvovec: een gentherapie die één keer via een ader wordt gegeven, voor jonge kinderen.
De keuze hangt af van leeftijd, klachten en het aantal SMN2-kopieën. Via de screening gevonden baby's met 1 tot 3 kopieën worden behandeld vóór de klachten; bij 5 of meer kopieën volgt meestal alleen controle[5]. Fysiotherapie, brace of spalken, hulp bij ademen en eten en een rugoperatie blijven deel van de zorg[2].
Is SMA te voorkomen, en hoe oud wordt iemand met SMA?
SMA zelf is niet te voorkomen. Een dragerschapstest laat stellen hun kans zien, en de hielprik maakt behandeling mogelijk voordat zenuwcellen verloren gaan[5][7].
Vóór de huidige behandelingen overleden de meeste kinderen met type I in de eerste levensjaren, werden veel mensen met type II twintig of dertig jaar, en hadden type III en IV een normale levensverwachting[1]. Behandelde patiënten leven nu langer[4]. Griep- en pneumokokkenvaccinatie wordt meestal aangeraden, omdat een infectie zoals longontsteking een echt risico is[12].
Vragen voor je arts
- Hoeveel SMN1- en SMN2-kopieën staan er op de uitslag, en wat betekent dat voor mijn kind?
- Welke behandeling raadt u aan, en hoe snel kan die beginnen?
- Welke bloed- en longtests worden herhaald, en hoe vaak?
- Moeten broers, zussen of andere familieleden getest worden?
Veelgestelde vragen
Is SMA hetzelfde als ALS?
Nee. Beide raken de motorische zenuwcellen, maar SMA is een erfelijke ziekte die meestal op kinderleeftijd begint en alleen de zenuwcellen in het ruggenmerg treft[1]. ALS begint meestal bij volwassenen en raakt ook zenuwcellen in de hersenen.
De hielprik van mijn baby was goed. Kan mijn kind toch SMA hebben?
Zelden, maar het kan. Ongeveer 5 % van de baby's met SMA heeft een kleine fout die de screeningstest niet ziet[5]. Ontstaat er spierzwakte, vraag dan om een volledige DNA-test.
Kan SMA pas bij volwassenen ontdekt worden?
Ja. Type IV begint op jongvolwassen leeftijd met lichte zwakte van heupen en schouders[1]. Dezelfde SMN1- en SMN2-test bevestigt de diagnose.
Gerelateerde onderzoeken en uitleg
- SpierdystrofieDe spierziekten waarmee SMA vaak wordt verward.
- CK-waardeZo lees je een verhoogde creatinekinase.
- DragerschapstestBloedonderzoek voor stellen met een kinderwens.
- ZiektenAl onze uitleg over ziekten en hun onderzoeken.
Bronnen
- MedlinePlus Genetics. Spinal muscular atrophy. US National Library of Medicine. medlineplus.gov (geraadpleegd op 17 november 2026)
- MedlinePlus. Spinal muscular atrophy. Medical Encyclopedia. US National Library of Medicine. Herzien op 27 oktober 2025. medlineplus.gov (geraadpleegd op 17 november 2026)
- Verhaart IEC, Robertson A, Wilson IJ, et al. Prevalence, incidence and carrier frequency of 5q-linked spinal muscular atrophy: a literature review. Orphanet J Rare Dis. 2017;12(1):124. doi:10.1186/s13023-017-0671-8 (geraadpleegd op 17 november 2026)
- Mercuri E, Sumner CJ, Muntoni F, et al. Spinal muscular atrophy. Nat Rev Dis Primers. 2022;8(1):52. doi:10.1038/s41572-022-00380-8 (geraadpleegd op 17 november 2026)
- Varone A, Esposito G, Bitetti I. Spinal muscular atrophy in the era of newborn screening: how the classification could change. Front Neurol. 2025;16:1542396. doi:10.3389/fneur.2025.1542396 (geraadpleegd op 17 november 2026)
- Cure SMA. Newborn screening for SMA. curesma.org (geraadpleegd op 17 november 2026)
- Gregg AR, Aarabi M, Klugman S, et al. Screening for autosomal recessive and X-linked conditions during pregnancy and preconception: an ACMG practice resource. Genet Med. 2021;23(10):1793-1806. doi:10.1038/s41436-021-01203-z (geraadpleegd op 17 november 2026)
- Luo M, Liu L, Peter I, et al. An Ashkenazi Jewish SMN1 haplotype specific to duplication alleles improves pan-ethnic carrier screening for spinal muscular atrophy. Genet Med. 2014;16(2):149-156. doi:10.1038/gim.2013.84 (geraadpleegd op 17 november 2026)
- Rudnik-Schöneborn S, Lützenrath S, Borkowska J, et al. Analysis of creatine kinase activity in 504 patients with proximal spinal muscular atrophy types I-III from the point of view of progression and severity. Eur Neurol. 1998;39(3):154-162. doi:10.1159/000007926 (geraadpleegd op 17 november 2026)
- Freigang M, Wurster CD, Hagenacker T, et al. Serum creatine kinase and creatinine in adult spinal muscular atrophy under nusinersen treatment. Ann Clin Transl Neurol. 2021;8(5):1049-1063. doi:10.1002/acn3.51340 (geraadpleegd op 17 november 2026)
- US Food and Drug Administration. Zolgensma (onasemnogene abeparvovec-xioi): prescribing information, revised June 2026. fda.gov (geraadpleegd op 17 november 2026)
- NHS. Spinal muscular atrophy (SMA). Herzien op 23 augustus 2024. nhs.uk (geraadpleegd op 17 november 2026)
- RIVM, Prenatale en neonatale screeningen. Uitbreiding hielprikscreening: toevoeging van SMA (spinale musculaire atrofie) op 1 juni 2022. pns.nl (geraadpleegd op 17 november 2026)
- RIVM, Prenatale en neonatale screeningen. Hoe gaat de hielprik? pns.nl (geraadpleegd op 17 november 2026)
- RIVM. SMA (spinale musculaire atrofie): informatie voor ouders na een afwijkende hielprikuitslag. pns.nl (geraadpleegd op 17 november 2026)
- RIVM, Prenatale en neonatale screeningen. Kosten van de hielprik. pns.nl (geraadpleegd op 17 november 2026)
Deze pagina geeft algemene informatie over spinale musculaire atrofie en de onderzoeken ervoor. Ze vervangt niet het advies van de arts of klinisch geneticus die alle uitslagen van jou of je kind kent.



