Het belangrijkste

Een prostaatonderzoek is geen losse test maar een paar korte stappen: een gesprek, voelen aan de prostaat via de anus (rectaal toucher) en vaak een PSA-bloedtest of plasonderzoek. Een afwijkende uitslag komt vaak door een vergrote of ontstoken prostaat, niet door kanker. Pas een MRI, en daarna eventueel een biopsie, beantwoordt de vragen die overblijven.

Wanneer moet je met prostaatklachten direct bellen?

Wanneer hulp zoeken?

  • Spoed: bel direct je huisarts of de huisartsenpost, bij levensbedreigende klachten 112, als je al een tijd heel nodig moet plassen en het lukt niet, of als je pijn bij het plassen hebt en ziek bent of koorts hebt[12]. Krijg je na een prostaatbiopsie koorts, koude rillingen of hevige pijn, bel dan dezelfde dag[1][13].
  • Binnen 24 tot 48 uur als je bloed in je plas ziet, veel pijn in je onderbuik hebt of je plas troebel wordt na een onderzoek[1][9].
  • Bij een gewone afspraak voor een zwakkere straal, nadruppelen, 's nachts vaak plassen, of als je wilt praten over testen op prostaatkanker[5][12].

Hoe gaat een prostaatonderzoek bij de huisarts?

De prostaat ligt onder de blaas, vóór de endeldarm, en de plasbuis loopt erdoorheen[2]. De huisarts vraagt eerst hoeveel last je hebt, of je goed slaapt en of je bang bent voor een ernstige ziekte[12]. Daarna volgen een of meer van deze onderzoeken[2]:

  • Rectaal toucher. Je ligt op je zij of staat voorovergebogen. De huisarts voelt met een vinger in een handschoen via de anus aan de prostaat: is hij glad, en zitten er harde plekken in[12]? Het is even vervelend, maar duurt kort[1]. Doet het pijn, dan kan er een ontsteking zijn[12].
  • PSA-bloedtest. Een gewone bloedafname die een eiwit meet dat de prostaat maakt[3]. Hoe je dat getal leest, staat in ons artikel over de PSA-waarde per leeftijd.
  • Plasonderzoek. Bij pijn bij het plassen kijkt de huisarts in je urine naar ontsteking of bloed[12]; zie de uitslag van urineonderzoek.

Belangrijk in Nederland: bij alleen plasklachten is een PSA-test volgens huisartsen niet nodig. Soms krijg je een plasdagboek, een vragenlijst of een echo van de blaas[12].

Wat kan een prostaatonderzoek vinden?

Vaak 's nachts plassen, een zwakke straal, branden of bloed in de plas komen meestal door een goedaardige oorzaak[2]. Plasklachten zijn bijna nooit een teken van prostaatkanker[12]. Omdat veel prostaatproblemen dezelfde plasklachten (LUTS) geven, zoekt het onderzoek uit welke het is[1].

  • Vaak Goedaardige prostaatvergroting (BPH). De prostaat groeit met de jaren, van een walnoot rond je twintigste tot een citroen rond je zestigste. Het is een van de meest voorkomende redenen waarom oudere mannen naar de uroloog gaan[2].
  • Vaak Prostaatontsteking. Bij mannen onder de 50 de meest voorkomende aandoening van de urinewegen, en ze kan het PSA verhogen[2]. Lees meer over de soorten prostatitis.
  • Mogelijk Een urineweginfectie, die het PSA ook kan opdrijven[3]: zie blaasontsteking bij mannen.
  • Mogelijk Prostaatkanker. Vroege prostaatkanker geeft meestal geen klachten[2]. Een vergrote of ontstoken prostaat verhoogt de kans op kanker niet[2]. De ziekte zelf bespreken we in ons artikel over prostaatkanker.
  • Zeldzaam Een blaassteen of blaastumor achter dezelfde klachten, zo nodig uitgesloten met een kijkonderzoek van de blaas (cystoscopie)[1].

Vanaf welke leeftijd kun je je prostaat laten controleren?

Met klachten op elke leeftijd. Zonder klachten is testen op prostaatkanker een eigen keuze met voordelen en nadelen; de keuzehulp van Thuisarts helpt daarbij[5]. Nederlandse huisartsen raden testen wel aan bij een fout in het BRCA2-gen tussen 45 en 70 jaar, of eerder als een familielid jong prostaatkanker kreeg. Vanaf 75 jaar of bij ernstige ziekte volgt meestal geen test[5]. Amerikaanse urologen bieden een eerste PSA aan tussen 45 en 50 jaar, en eerder (40 tot 45) bij een hoger risico[6].

Welke prostaatonderzoeken kunnen daarna volgen?

Onderzoeken van de prostaat, van huisarts tot uroloog
OnderzoekWaar het antwoord op geeftWanneer
Rectaal toucherIs de prostaat vergroot, pijnlijk, hard of bobbelig?Bij klachten; bij testen vóór de PSA[5][12]
PSA-bloedtestIs het PSA hoger dan verwacht?Als je kiest voor testen[5]; ook bij bepaalde klachten[3]
Urinestick, urinekweekIs er een infectie of bloed?Pijn bij plassen, verhoogd PSA[3][12]; zie urinekweek
Prostate Health Index (PHI)PSA plus twee bloedwaarden, om het risico te verfijnenSoms bij een PSA tussen 4 en 10[1]
Inwendige echo (via de anus)Grootte van de prostaat; leidt de biopsienaaldMeestal tijdens een biopsie[1]
MRI van de prostaatIs er een plek die verdacht is voor belangrijke kanker?Kan vóór een eerste biopsie[7]
BiopsieZijn er kankercellen, en van welke graad?De enige manier om kanker vast te stellen[3]

Hoe lees je de uitslag van je prostaatonderzoek?

Uitslag prostaatonderzoek: fictief voorbeeld (Nederlandse opmaak)
BepalingUitslagReferentiewaardeVlag
PSA totaal5,6 µg/l< 4,0 µg/lH
Urinestick: leukocytenNegatiefNegatief
Urinestick: nitrietNegatiefNegatief
Urinestick: erytrocyten (bloed)NegatiefNegatief
Rectaal toucher (notitie arts)Vergroot, glad, symmetrisch, geen knobbelGeen knobbel, niet pijnlijk
MRI prostaatPI-RADS 2PI-RADS 1-2: negatief
  1. Referentiewaarde: een PSA boven 4,0 µg/l (gelijk aan ng/ml) heet vaak afwijkend, maar één vaste grens bestaat niet[4]. Nederlandse huisartsen sturen zonder ontsteking vanaf 3 door naar het ziekenhuis[5]. De waarden van jouw lab gelden.
  2. Vlag: H betekent boven de referentiewaarde. Het toucher en de MRI staan in woorden of als score.

Uitslag van je prostaatonderzoek binnen? BloodSense legt elke regel in gewone taal uit, zodat je weet wat je met je huisarts of uroloog bespreekt.

Laat mijn prostaatuitslag uitleggen

Het rectaal toucher: grootte en oppervlak

Een vergrote prostaat zonder knobbel past bij goedaardige prostaatvergroting[2]. Een harde plek of knobbel is een reden voor meer onderzoek, soms een biopsie[1]. Plotseling koorts, een ziek gevoel, pijn tussen balzak en anus en plasklachten passen bij een acute prostaatontsteking: bel dezelfde dag de huisarts of huisartsenpost[13].

De PSA-regel: eerst herhalen

PSA stijgt bij prostaatvergroting, ontsteking, infectie, een zaadlozing, flink fietsen en na een biopsie[1][4]. Maar ongeveer 1 op de 4 mannen die door een verhoogd PSA een biopsie krijgen, blijkt kanker te hebben[4]. Een nieuw verhoogd PSA is bij 25 tot 40% van de mannen bij herhaling weer normaal; daarom herhalen richtlijnen de test vóór een scan of biopsie[6]. Finasteride en dutasteride verlagen het PSA, dus dan geldt een lagere grens[4].

De urineregels: infectie of bloed

Positieve leukocyten (leukocytenesterase) of nitriet wijzen op een infectie; bloed in de urine vraagt om eigen onderzoek.

De MRI-score: PI-RADS 1 tot 5

Een MRI van de prostaat krijgt een PI-RADS-score[8]. Een score van 3 tot 5 geldt als afwijkend en leidt meestal tot een gerichte biopsie van die plek. Een score van 1 of 2 is "negatief": ongeveer 9 op de 10 van die mannen hebben bij biopsie geen belangrijke kanker, dus je totale risico bepaalt de volgende stap[7].

Waar let je op vóór een prostaatonderzoek?

  • Geen zaadlozing in de 24 uur vóór de PSA-bloedafname[3]; 2 dagen geen lange fietstochten[4]
  • Een recente urineweginfectie, katheter of prostaatbiopsie: die kunnen het PSA een tijd verhogen[4][6]
  • Je medicijnen, vooral finasteride of dutasteride
  • Je klachten: 's nachts plassen, straal, pijn, bloed (een plasdagboek helpt[12])
  • Prostaatkanker bij je vader, broer of zoon, of een bekende fout in het BRCA2-gen[5]
  • Eerdere PSA-uitslagen, met datum
  • Voor een MRI: implantaten of metaal in je lichaam[11]

Vragen voor je arts

  1. Waarom dit onderzoek: door mijn klachten, of om te testen op prostaatkanker?
  2. Moeten we mijn PSA eerst herhalen?
  3. Laat mijn urine een infectie zien?
  4. Helpt een MRI vóór een eventuele biopsie?

Veelgestelde vragen

Is alleen een bloedtest genoeg, of moet de vinger er ook bij?

In Nederland voelt de huisarts eerst aan de prostaat en prikt daarna bloed als de prostaat normaal aanvoelt[5]. Amerikaanse urologen zien het toucher als aanvulling op de PSA, niet als test op zich[6]. Bij plasklachten helpt het toucher om de grootte te schatten[1].

Wat is een inwendige echo van de prostaat?

Een kleine echokop gaat via de anus in de endeldarm. Zo ziet de uroloog hoe groot de prostaat is, en de echo leidt de naald tijdens een biopsie[1].

Is bloedverlies na een prostaatonderzoek normaal?

Na een toucher kan wat bloed uit de anus komen, vooral bij aambeien. Na een biopsie is een korte tijd wat bloed in plas, sperma of ontlasting te verwachten; koorts of niet kunnen plassen niet[1].

Hoe lang duurt de uitslag van een biopsie?

Enkele dagen tot een paar weken[1]. Het verslag geeft een graad voor eventuele kanker; richtlijnen letten vooral op Grade Group 2 of hoger, de kankers die mogelijk behandeling nodig hebben[7].

Verwante onderzoeken en artikelen

Bronnen

  1. National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases (NIDDK). Prostate tests. niddk.nih.gov (geraadpleegd 4 november 2026)
  2. National Cancer Institute. Understanding prostate changes and conditions. cancer.gov (geraadpleegd 4 november 2026)
  3. MedlinePlus Medical Tests. Prostate-specific antigen (PSA) test. medlineplus.gov (geraadpleegd 4 november 2026)
  4. National Cancer Institute. Prostate-specific antigen (PSA) test. cancer.gov (geraadpleegd 4 november 2026)
  5. Thuisarts.nl (NHG). Ik denk na over testen op prostaatkanker. thuisarts.nl (geraadpleegd 4 november 2026)
  6. Wei JT, Barocas D, Carlsson S, et al. Early detection of prostate cancer: AUA/SUO guideline part I: prostate cancer screening. J Urol. 2023;210(1):46-53. doi:10.1097/JU.0000000000003491 (geraadpleegd 4 november 2026)
  7. Wei JT, Barocas D, Carlsson S, et al. Early detection of prostate cancer: AUA/SUO guideline part II: considerations for a prostate biopsy. J Urol. 2023;210(1):54-63. doi:10.1097/JU.0000000000003492 (geraadpleegd 4 november 2026)
  8. Turkbey B, Rosenkrantz AB, Haider MA, et al. Prostate Imaging Reporting and Data System version 2.1: 2019 update of Prostate Imaging Reporting and Data System version 2. Eur Urol. 2019;76(3):340-351. doi:10.1016/j.eururo.2019.02.033 (geraadpleegd 4 november 2026)
  9. NIDDK. Enlarged prostate (benign prostatic hyperplasia). niddk.nih.gov (geraadpleegd 4 november 2026)
  10. Rijksoverheid. Wat is het eigen risico van mijn zorgverzekering? rijksoverheid.nl (geraadpleegd 4 november 2026)
  11. RadiologyInfo.org (Radiological Society of North America, American College of Radiology). Magnetic resonance imaging (MRI) – prostate. radiologyinfo.org (geraadpleegd 4 november 2026)
  12. Thuisarts.nl (NHG). Ik heb problemen met plassen (man). thuisarts.nl (geraadpleegd 4 november 2026)
  13. Thuisarts.nl (NHG). Ik heb een prostaat-ontsteking. thuisarts.nl (geraadpleegd 4 november 2026)

Deze tekst is algemene gezondheidsinformatie en geen vervanging van een consult, diagnose of behandeling. Kun je niet plassen, of krijg je koorts en pijn na een prostaatonderzoek, bel dan zonder te wachten je huisarts, de huisartsenpost of 112.