Het zikavirus is een virus dat door muggen wordt overgebracht en waar de meeste mensen niets van merken, maar dat wel ernstige risico’s kan geven tijdens een zwangerschap. Het wordt vooral verspreid door Aedes-muggen en minder vaak via seks. Bij de meeste volwassenen en kinderen geeft het zikavirus alleen een milde ziekte, zikakoorts. Volgens het RIVM krijgt maar ongeveer 1 op de 5 besmette mensen klachten. De echte zorg zit minder in de koorts en huiduitslag en meer in wat het virus tijdens een zwangerschap kan doen: het hangt samen met ernstige aangeboren afwijkingen. In dit artikel lees je wat het zikavirus is, hoe je de symptomen herkent, hoe het zich verspreidt, hoe artsen het met bloed- en urineonderzoek vaststellen, en wat behandeling, preventie en onderzoek te bieden hebben.

Wat is het zikavirus?

Het zikavirus is een flavivirus, uit dezelfde familie als dengue, gele koorts en het westnijlvirus. Het werd in 1947 voor het eerst gevonden bij een aap in het Zikabos in Oeganda en bleef lang een weinig bekende tropische infectie. Dat veranderde met een grote uitbraak in Amerika in 2015 en 2016. Die uitbraak kreeg wereldwijd aandacht omdat artsen in gebieden waar het virus zich verspreidde veel meer baby’s zagen met een opvallend klein hoofd.

Omdat het bij dezelfde familie hoort, lijkt de infectie op veel punten op dengue (knokkelkoorts); lees ook ons artikel over dengue. De twee worden vaak verward, omdat ze door dezelfde muggen worden overgebracht en dezelfde eerste klachten geven. Volgens het RIVM komt het zikavirus al langer voor in Afrika, Azië en de landen rond de Indische Oceaan, en was de grote uitbraak in Midden- en Zuid-Amerika en het Caribisch gebied in 2019 vrijwel voorbij.

Is er zika in Nederland, en is het zikavirus nog actief?

In Nederland zijn tot nu toe alleen importgevallen bekend: mensen die het virus in het buitenland opliepen. De gelekoorts- of denguemug (Aedes aegypti) komt hier niet van nature voor, schrijft het RIVM. Het virus is nog wel actief in delen van de tropen, op een veel lager niveau dan in 2015 en 2016. Thuisarts noemt als landen waar je zikakoorts kunt krijgen onder meer Suriname, Brazilië, Mexico, Colombia, Venezuela en de Caribische eilanden, en sommige landen in Azië en Afrika. De actuele situatie per land vind je bij het Landelijk Coördinatiecentrum Reizigersadvisering (LCR) en GGDreisvaccinaties.

Wat zijn de symptomen van het zikavirus?

De meeste mensen met het zikavirus merken er niets van; als je wel klachten krijgt, zijn het meestal koorts, huiduitslag, rode ogen en pijn in spieren en gewrichten. Dat het vaak ongemerkt blijft, is een reden dat het zich stil kan verspreiden. Thuisarts schrijft dat de klachten 3 tot 12 dagen na de besmetting beginnen. Ze zijn meestal mild en verdwijnen volgens het RIVM vanzelf na 2 tot 7 dagen. Bij gezonde volwassenen is een ziekenhuisopname zelden nodig.

Thuisarts noemt: plotselinge koorts, vlekjes en bultjes op de huid (vaak eerst in het gezicht en dan op de rest van het lichaam), een oogontsteking met rode ogen, pijn in spieren en gewrichten (vooral voeten, tenen, vingers en polsen, soms met dikke gewrichten), hoofdpijn achter de ogen, misselijkheid en overgeven, diarree en buikpijn. Veel mensen krijgen de rode, geïrriteerde ogen van een bindvliesontsteking zonder pus, wat zika helpt te onderscheiden van sommige andere virusinfecties.

Veelvoorkomend symptoom	Hoe het meestal voelt
Koorts	Een plotselinge, meestal lichte temperatuurstijging, vaak met een algemeen ziek gevoel
Huiduitslag	Platte en licht verheven rode vlekjes en bultjes, vaak jeukend, die zich over het lichaam verspreiden
Gewrichtspijn	Pijn en soms zwelling, vooral in de kleine gewrichten van handen en voeten
Oogontsteking	Rode, geïrriteerde ogen zonder pus
Hoofdpijn en spierpijn	Hoofdpijn achter de ogen, algemene pijn en moeheid die in een paar dagen verdwijnen

Hoe krijg je het zikavirus?

Je krijgt het zikavirus vooral door de steek van een besmette Aedes-mug, vooral Aedes aegypti en minder vaak Aedes albopictus (de tijgermug). Deze muggen steken volgens Thuisarts overdag en in het begin van de avond, broeden in kleine bakjes met staand water rond huizen en brengen ook dengue en chikungunya over. Daarom komen die drie ziekten vaak in dezelfde gebieden voor.

Muggen zijn niet de enige route. Zika kan tijdens de zwangerschap van moeder op ongeboren kind overgaan, en via seks, ook als de besmette partner geen klachten heeft. Het virus is in sperma gevonden; de kans op besmetting via seks is volgens het RIVM heel klein. Heel zelden gaat het via een bloedtransfusie of in het lab. Het meeste risico op een ernstige afloop lopen zwangere vrouwen en vrouwen met een kinderwens, en volgens Thuisarts ook mensen met een minder goede afweer. Omdat zika en andere door muggen overgedragen ziekten zo overlappen, nemen reizigers het vaak mee naast de risico’s van muggen uit ons artikel over malaria bij het plannen van een tropische reis.

Zikavirus en zwangerschap

De belangrijkste reden om zika serieus te nemen, is het effect op een zwangerschap. Raakt een vrouw tijdens de zwangerschap besmet, dan kan het virus via de placenta de zich ontwikkelende hersenen van het kind verstoren. Dat geeft een groep problemen die congenitaal zikasyndroom heet. Het bekendste kenmerk is microcefalie: het hoofd en de hersenen van de baby zijn kleiner dan verwacht. Ook schade aan de ogen, problemen met gewrichten en een achterstand in de ontwikkeling kunnen voorkomen. Volgens het RIVM krijgt 6 procent van de kinderen die in de baarmoeder besmet raken aangeboren afwijkingen zoals microcefalie. Thuisarts schrijft dat de kans het grootst is als de moeder het virus in de eerste 3 maanden van de zwangerschap krijgt.

Niet elke infectie tijdens de zwangerschap schaadt het kind. Sinds de grote uitbraak voorbij is, raadt het RIVM zwangere vrouwen niet langer af om naar Midden- en Zuid-Amerika en het Caribisch gebied te reizen vanwege het zikavirus; dat geldt ook voor vrouwen die zwanger willen worden. Reizen naar deze gebieden blijft wel een klein risico geven. Bespreek de afweging daarom vóór vertrek met een deskundige van een reizigerskliniek, de GGD of je behandelend arts. Ben je zwanger, heb je klachten en ben je in een risicogebied geweest? Neem dan contact op met je huisarts of verloskundige en vertel welke landen je hebt bezocht.

Hoe lang moet je wachten met zwanger worden na het zikavirus?

Daar is geen termijn die voor iedereen geldt; vraag een persoonlijk advies aan de GGD, een reizigerskliniek of je huisarts. Omdat het virus langer in sperma kan blijven dan in het bloed, raden gezondheidsdiensten aan om na een mogelijke besmetting een tijd condooms te gebruiken, vooral als zwangerschap een rol speelt. Welke periode precies verstandig is, hangt af van de bestemming, de actuele situatie en of jij of je partner klachten had.

Hoe wordt het zikavirus vastgesteld?

Omdat de klachten van zika lijken op die van andere tropische infecties, is labonderzoek de enige betrouwbare manier om het te bevestigen. Thuisarts schrijft dat je een bloedonderzoek kunt laten doen om te weten of je zikakoorts hebt. Volgens het RIVM is testen bij zwangeren of vrouwen met een kinderwens alleen zinvol op medische indicatie van de verloskundige, gynaecoloog of behandelend arts, bijvoorbeeld bij klachten die passen bij zika, bij mogelijke afwijkingen van de baby na een reis naar een gebied met zika, of na een reis naar een gebied met een lokale uitbraak. De diagnose combineert je reis- en blootstellingsgeschiedenis met onderzoek van bloed of urine, en de beste test hangt af van hoe lang geleden de klachten begonnen.

In de eerste periode na het begin van de klachten kunnen artsen een actieve infectie aantonen met een RT-PCR-test die het erfelijk materiaal van het virus vindt, in bloed of urine. Later, als het virus zelf weg is, kijken labs naar de afweerreactie door IgM-antistoffen te meten, die kort na een recente infectie verschijnen, soms samen met IgG-antistoffen, die langdurige bescherming weerspiegelen. Omdat flavivirussen op antistoftests op elkaar kunnen lijken, is soms een bevestigende neutralisatietest nodig om zika te onderscheiden van dengue of een eerdere vaccinatie, bijvoorbeeld tegen gele koorts.

Soort test	Wat de test aantoont	Beste moment
Moleculaire test (RT-PCR)	Erfelijk materiaal van het virus, als bewijs van een actieve infectie	In de eerste periode na het begin van de klachten
IgM-antistoffen	De vroege afweerreactie op een recente infectie	Van ongeveer twee weken tot een paar weken na het begin
Neutralisatietest (PRNT)	Bevestigt zika tegenover verwante flavivirussen als de antistofuitslag onduidelijk is	Als bevestigende stap na een positieve of twijfelachtige antistoftest

Behandeling en herstel

Er is geen medicijn dat zikakoorts geneest; de behandeling verlicht de klachten terwijl het lichaam de infectie zelf opruimt. Bij de meeste mensen gaat zikakoorts vanzelf over, schrijft Thuisarts. Dat betekent rust, genoeg drinken en paracetamol tegen koorts en pijn. Lukt drinken niet goed door misselijkheid of overgeven, dan kan ORS helpen om uitdroging te voorkomen.

Over andere pijnstillers is één kanttekening belangrijk. Thuisarts noemt een ontstekingsremmende pijnstiller (NSAID), zoals ibuprofen of naproxen, als mogelijkheid als paracetamol niet genoeg helpt. Internationale bronnen raden aspirine en andere NSAID’s juist af zolang dengue niet is uitgesloten, omdat die middelen bij dengue de kans op bloedingen vergroten. Overleg daarom met je huisarts voordat je een NSAID neemt, zeker na een reis naar een gebied waar ook dengue voorkomt, als je ouder bent dan 60 of als je maag-, hart-, vaat- of nierproblemen hebt. De klachten verdwijnen meestal binnen een week. Word je zieker, krijg je ernstige zwakte of ben je zwanger? Zoek dan snel medische hulp in plaats van het uit te zieken.

Zika voorkomen

Er is geen vaccin tegen het zikavirus, schrijft het RIVM. Voorkomen draait dus om muggenbeten vermijden en besmetting via seks voorkomen. Dezelfde stappen die beschermen tegen andere door muggen overgedragen ziekten, werken ook goed tegen zika. Het RIVM raadt aan vooral overdag op te letten, omdat de mug dan en in de vroege avond tot de schemering steekt.

Smeer onbedekte huid in met een muggenwerend middel met DEET. Kinderen jonger dan 2 en zwangere vrouwen mogen volgens het RIVM alleen middelen met maximaal 30% DEET gebruiken.
Draag bedekkende kleding, zoals lange mouwen en een lange broek.
Slaap onder een (geïmpregneerde) klamboe of in een muggenvrije ruimte met horren of airco.
Verwijder staand water uit bakjes, dakgoten en schoteltjes rond je verblijf, zodat muggen niet kunnen broeden.
Gebruik condooms tijdens en na een reis naar een gebied met zika, zeker als jij of je partner zwanger is of wil worden.

Ben je zwanger of wil je zwanger worden en ga je naar de (sub)tropen, neem dan volgens het RIVM altijd, overdag en ’s nachts, strikte maatregelen tegen muggenbeten, en vraag vóór vertrek persoonlijk advies.

Is het zikavirus gevaarlijk? Complicaties en vooruitzichten

Voor de meeste mensen is het zikavirus niet gevaarlijk: zikakoorts is een korte ziekte die vanzelf overgaat zonder blijvende gevolgen. De complicaties die zika tot een aandachtspunt maken, vallen in twee groepen. De eerste is het congenitaal zikasyndroom, de groep aangeboren afwijkingen na een infectie tijdens de zwangerschap. De tweede is een zeldzame reactie van het zenuwstelsel: soms lokt de infectie het syndroom van Guillain-Barré uit, waarbij de afweer de zenuwen aanvalt. Dat geeft tijdelijke spierzwakte en minder gevoel, die in zeldzame gevallen ernstig wordt.

Heel zelden is zika in verband gebracht met een ontsteking van de hersenen of de hersenvliezen, vergelijkbaar met de ontsteking uit ons artikel over hersenvliesontsteking. Zulke ernstige uitkomsten zijn de uitzondering, en de grote meerderheid van de volwassenen die niet zwanger zijn, herstelt zonder complicaties.

Nieuwste wetenschappelijke inzichten

Ondanks bijna tien jaar werk sinds de uitbraak van 2015 en 2016 is er nergens ter wereld een vaccin tegen zika toegelaten. Verschillende kandidaten die al bij mensen werden getest, kwamen tot stilstand toen de uitbraken afnamen. Het labonderzoek gaat wel door. Een studie uit 2026 in Antiviral Research beschreef een geïnactiveerd zikavaccin, gemaakt met ginsenoside Rb2, een stof uit ginseng. Het beschermde zwangere muizen, die gezonde jongen kregen die tegen het virus beschermd waren, vooral doordat beschermende antistoffen werden doorgegeven (Chen en collega’s, 2026). Omdat het grootste gevaar van zika het ongeboren kind is, richt een vaccin dat specifiek de zwangerschap beschermt zich precies op wat het meest telt. Wat betekent dit voor jou: er is nog geen vaccin tegen zika, maar onderzoekers werken aan kandidaten die de zwangerschap moeten beschermen. Het reisadvies volgen blijft nu de praktische manier om risico te verkleinen.

Er is ook nog geen antiviraal middel dat zika geneest. Medicijnonderzoek komt wel dichter bij de werking van het virus. Een verslag uit 2026 in Virology noemde ascofuranon, een stof uit schimmels uit zee, als veelbelovende remmer van het enzym dat het virus gebruikt om zijn erfelijk materiaal te kopiëren, in celkweken (Lyu en collega’s, 2026). Een andere studie uit 2026 maakte een variant van het antivirale middel remdesivir die als tablet werkt en in het lab actief was tegen zika en verwante flavivirussen (Song en collega’s, 2026). Wat betekent dit voor jou: dit zijn vroege labbevindingen, geen behandelingen die je nu kunt krijgen. Ze wijzen wel naar een toekomst waarin een gericht antiviraal middel een zika-infectie korter of milder kan maken.

Samen laat dit werk zien dat het vakgebied is verschoven van noodhulp naar rustige, stapsgewijze vooruitgang bij vaccins en antivirale middelen. Voorlopig blijft de betrouwbaarste bescherming: muggenbeten vermijden en besmetting via seks voorkomen, vooral rond een zwangerschap, en begrijpen hoe de diagnose met labonderzoek wordt bevestigd, zodat je weet wat je uitslagen betekenen.

Woordenlijst

Begrip	Betekenis
Flavivirus	Een familie van virussen die vooral door muggen en teken wordt overgebracht, waaronder zika, dengue en gele koorts.
Aedes-mug	Het geslacht muggen dat overdag steekt, vooral Aedes aegypti, en zika en verwante virussen overbrengt.
Zikakoorts	De ziekte die het zikavirus veroorzaakt, meestal mild en vanzelf overgaand.
Congenitaal zikasyndroom	Het patroon van aangeboren afwijkingen dat kan ontstaan na een zika-infectie tijdens de zwangerschap.
Microcefalie	Een aandoening waarbij het hoofd en de hersenen van een baby kleiner zijn dan verwacht.
Syndroom van Guillain-Barré	Een zeldzame aandoening waarbij de afweer de zenuwen aanvalt, met spierzwakte als gevolg.
Vector	Een levende overbrenger, zoals een mug, die een infectie van de ene gastheer naar de andere brengt.
RT-PCR	Een labtest die erfelijk materiaal van een virus aantoont om een actieve infectie te bevestigen.

Veelgestelde vragen

Is er een medicijn tegen het zikavirus?

Nee, er is geen medicijn dat zika geneest. De behandeling ondersteunt het lichaam met rust, vocht en paracetamol tegen koorts en pijn, terwijl de afweer de infectie opruimt. De meeste gezonde mensen zijn binnen een week beter. Onderzoekers testen antivirale stoffen in het lab, maar geen enkele is al een toegelaten medicijn.

Hoe ziet de huiduitslag bij zika eruit?

De uitslag bestaat meestal uit een mix van platte rode vlekjes en kleine bultjes. Volgens Thuisarts begint die vaak in het gezicht en verspreidt hij zich daarna over de rest van het lichaam. De uitslag kan jeuken, verschijnt meestal binnen een paar dagen na de andere klachten en verdwijnt na een paar dagen zonder sporen.

Wat doet het zikavirus bij een zwangerschap en het ongeboren kind?

Als een zwangere vrouw besmet raakt, kan het virus via de placenta de ontwikkeling van de hersenen van het kind verstoren. Het bekendste gevolg is microcefalie, maar ook problemen met ogen, gehoor en ontwikkeling kunnen voorkomen. Volgens het RIVM krijgt 6 procent van de besmette ongeboren kinderen aangeboren afwijkingen. Bespreek een mogelijke besmetting altijd met je verloskundige, gynaecoloog of huisarts.

Hoe testen artsen op het zikavirus?

Artsen gebruiken onderzoek van bloed of urine, afhankelijk van het moment. Kort na het begin van de klachten kan een RT-PCR-test het virus direct aantonen. Daarna zoeken antistoftests naar de afweerreactie. Omdat antistoffen tegen zika op die tegen dengue en andere flavivirussen kunnen lijken, is bij een onduidelijke uitslag soms een bevestigende neutralisatietest nodig.

Kan het zikavirus via seks worden overgedragen?

Ja, al is de kans volgens het RIVM heel klein. Het virus is in sperma gevonden, en een besmette partner kan het doorgeven, ook zonder klachten. Omdat het virus langer in sperma kan blijven dan in het bloed, raden gezondheidsdiensten aan om na een mogelijke besmetting een tijd condooms te gebruiken, vooral als zwangerschap een rol speelt.

Wat is de beste manier om zika te voorkomen op reis?

Het beste is muggenbeten voorkomen: smeer een middel met DEET, draag lange mouwen en een lange broek en slaap onder een klamboe of in een ruimte met horren of airco. Bekijk vóór vertrek de actuele informatie bij het LCR of GGDreisvaccinaties, zeker als je zwanger bent of wilt worden, en voorkom besmetting via seks na thuiskomst.

Bronnen

RIVM — Zikavirus — rivm.nl, 2023 — rivm.nl
RIVM — Vragen en antwoorden zikavirus — rivm.nl, 2026 — rivm.nl
Thuisarts (NHG) — Ik heb zikakoorts — Thuisarts.nl, geraadpleegd 2026 — thuisarts.nl
Centers for Disease Control and Prevention — Zika Symptoms and Complications — CDC Zika Virus, 2024 (Engelstalig) — cdc.gov
Cleveland Clinic — Zika Virus: Causes, Symptoms, Treatment and Prevention — Cleveland Clinic Health Library, 2023 (Engelstalig) — my.clevelandclinic.org
MedlinePlus, National Library of Medicine — Zika Virus — MedlinePlus Health Topics, reviewed 2024 (Engelstalig) — medlineplus.gov
Chen H, Wu T, Chen L, et al. — Ginsenoside Rb2-based inactivation enables a Zika vaccine that maintains pregnancy and protects offspring against virus — Antiviral Research, 2026 (Engelstalig) — doi.org/10.1016/j.antiviral.2026.106472
Lyu M, Zhang K, Liu M, et al. — Marine-derived ascofuranone as a novel inhibitor of Zika virus with therapeutic potential — Virology, 2026 (Engelstalig) — doi.org/10.1016/j.virol.2026.110972
Song L, Ye B, Li B, et al. — Discovery of orally bioavailable N-acylated remdesivir derivatives with potent broad-spectrum antiviral activity — Bioorganic Chemistry, 2026 (Engelstalig) — doi.org/10.1016/j.bioorg.2026.109758

Verder lezen

Vergelijk zika met een nauw verwante infectie via muggen in ons artikel over knokkelkoorts.
Lees hoe een ander flavivirus met een vaccin wordt voorkomen in ons artikel over gele koorts.
Begrijp de zeldzame zenuwcomplicatie van zika in ons artikel over het syndroom van Guillain-Barré.
Lees hoe antistoffenonderzoek werkt in onze uitleg over IgM in je bloed.
Krijg een vollediger beeld van je eigen uitslag met onze gids over het lezen van een labuitslag.

Begrijp je labuitslag met BloodSense

De diagnose zika rust op labonderzoek: van een RT-PCR-test die het virus vroeg vindt tot de antistoftests die je afweerreactie daarna volgen. Die uitslagen zijn lastig zelf te lezen, zeker als er antistoffen, referentiewaarden of kruisreacties met andere flavivirussen op staan. BloodSense zet je labuitslag om in gewone taal. Je ziet waar elke marker staat ten opzichte van de referentiewaarden van je lab, en wat een positieve, negatieve of twijfelachtige uitslag voor jou betekent. Het BloodSense-rapport wordt gemaakt door kunstmatige intelligentie, alleen ter informatie. Het is geen diagnose en geen behandeladvies, en het vervangt het oordeel van je huisarts of verloskundige niet.

Laat je labuitslag binnen enkele minuten uitleggen